در بسیاری از پژوهشهای علمی، بهویژه در تحقیقات علوم انسانی، اجتماعی، مدیریت، علوم تربیتی و رفتاری، پژوهشگر با مفاهیمی مانند مفهوم، سازه، بعد، مؤلفه، شاخص و معرف مواجه میشود. درک درست رابطه میان این اصطلاحات برای طراحی مدل مفهومی، تعریف متغیرها، تدوین پرسشنامه و عملیاتیکردن مفاهیم نظری اهمیت زیادی دارد.
بهصورت ساده میتوان گفت یک مفهوم نسبتاً کلی و انتزاعی ممکن است از چند بعد تشکیل شود؛ هر بعد میتواند دارای چند مؤلفه باشد و هر مؤلفه نیز از طریق مجموعهای از شاخصها یا معرفهای قابل مشاهده و اندازهگیری سنجیده شود.
البته این سلسلهمراتب در همه پژوهشها یکسان نیست و بسته به ماهیت سازه، مدل نظری و روش تحقیق میتواند تغییر کند.
در این مقاله از آکادمی ساپتز، ابتدا مفهوم هر یک از این اصطلاحات را توضیح میدهیم و سپس ارتباط بین مفهوم، بعد، مؤلفه و شاخص یا معرف را با مثال و نمودار مفهومی بررسی میکنیم.
ارتباط بين مفهوم، بعد، مولفه و شاخص یا معرف چگونه است؟
انواع طبقه بندی معرف ها يا شاخص ها
برای شرح ارتباط بين مفهوم و بعد و مولفه ابتدا به طبقه بندی ها اشاره خواهیم کرد. به طور خلاصه باید بگوییم شاخص زیر مجموعه مولفه و مولفه زیرمجموعه ابعاد و بعد زیرمجموعه متغیر قرار می گیرد.
طبقه بندي نوع اول
الف) معرف هاي تحليلي
معرفهايي هستند كه برمبناي يك تحليل معني، رابطه مستقيمي با مفهوم مورد نظر داشته و جزيي مستتر از آن بشمار مي آيند.
ب) معرف هاي تحقيقي (تجربي)
در شرح ارتباط بين مفهوم، معرف های تجربی معرفهايي هستند كه رابطه غير مستقيم و احتمالي با مفهوم مورد بررسي دارند.
طبقه بندي نوع دوم
الف) معرف هاي تعريفي
معرف های تعریفی معرفهايي هستند كه مفهوم مورد بررسي، خود بوسيله آنها تعريف مي شوند.
ب) معرف هاي وابسته
بسياري از واژه هاي علوم اجتماعي، پيچيده تر از آنند كه فقط با يك صفت يا معرف توصيف شوند مانند “طبقه مديران عالي” .
ج) معرف هاي استنتاجي
آنگونه معرفهايي كه براي بررسي مفاهيمي كه به هيچ وجه “بطورمستقيم “ قابل بررسي نيستند بكار مي رود .
طبقه بندي نوع سوم
الف) معرف هاي آشكار
معرفهايي كه به سادگي ووضوح قابل بررسي و مشاهده مي باشند.
ب) معرف هاي پنهاني
معرفهايي كه بررسي و مشاهده آنها به سادگي و وضوح امكان پذير نيست.
مثال
| متغیرها | ابعاد | مولفه ها | شاخص ها |
| متغیر Y | بعد A | مولفه 1 | شاخص 1 |
| شاخص 2 | |||
| مولفه 2 | شاخص 3 | ||
| شاخص 4 | |||
| بعد B | مولفه 3 | شاخص 5 | |
| شاخص 6 | |||
| مولفه 4 | شاخص 7 | ||
| شاخص 8 | |||
| متغیر X | بعد C | مولفه 5 | شاخص 9 |
| شاخص 10 | |||
| مولفه 6 | شاخص 11 | ||
| شاخص 12 | |||
| بعد D | مولفه 7 | شاخص 13 | |
| شاخص 14 | |||
| مولفه 8 | شاخص 15 | ||
| شاخص 16 |
تفاوت مفهوم، بعد، مؤلفه و شاخص
برای درک بهتر، میتوان تفاوت این اصطلاحات را در یک جدول خلاصه کرد:
| اصطلاح | تعریف ساده | نقش در پژوهش |
|---|---|---|
| مفهوم | ایده یا معنای کلی | مشخص کردن پدیده مورد مطالعه |
| بعد | جنبه اصلی مفهوم | تفکیک ابعاد مختلف مفهوم |
| مؤلفه | بخش تشکیلدهنده مفهوم یا بعد | جزئیتر کردن ساختار |
| شاخص یا معرف | نشانه قابل مشاهده و سنجش | اندازهگیری مفهوم یا اجزای آن |
نکته مهم این است که مرز میان بعد و مؤلفه در همه منابع یکسان نیست و پژوهشگر باید بر اساس چارچوب نظری خود، تعریف مشخصی از این اصطلاحات ارائه کند.
یک مثال ساده برای درک رابطه میان این مفاهیم
فرض کنید موضوع پژوهش این باشد:
«بررسی کیفیت زندگی سالمندان»
در اینجا:
مفهوم اصلی
کیفیت زندگی
ابعاد احتمالی
- سلامت جسمانی
- سلامت روانی
- روابط اجتماعی
- محیط زندگی
مؤلفههای احتمالی
برای مثال در بعد سلامت جسمانی:
- توانایی انجام فعالیتهای روزمره
- وضعیت سلامت عمومی
- میزان محدودیتهای جسمانی
شاخصها
برای هر مؤلفه میتوان شاخصهای قابل سنجشی تعریف کرد.
گویهها
در نهایت، شاخصها میتوانند با سؤالهای مشخص پرسشنامه سنجیده شوند.
در نتیجه، ساختار کلی ممکن است چنین باشد:
کیفیت زندگی ← سلامت جسمانی ← توانایی فعالیت روزمره ← شاخصهای سنجش ← گویههای پرسشنامه
مثال دوم: مفهوم رضایت شغلی
فرض کنیم مفهوم اصلی تحقیق رضایت شغلی کارکنان باشد.
یک مدل فرضی میتواند چنین ساختاری داشته باشد:
مفهوم
رضایت شغلی
ابعاد
- رضایت از شغل
- رضایت از حقوق
- رضایت از مدیریت
- رضایت از همکاران
- رضایت از شرایط محیط کار
مؤلفه
برای مثال، در بعد شرایط محیط کار:
- امکانات کاری
- امنیت محیط
- تناسب فضای کار
- شرایط فیزیکی
شاخص
برای مثال:
میزان رضایت کارکنان از امکانات کاری
گویه
مثلاً یک عبارت پرسشنامهای میتواند برای سنجش این شاخص طراحی شود.
در این حالت، مفهوم نظری در نهایت به یک معیار قابل مشاهده و قابل اندازهگیری تبدیل شده است.
نقش این رابطه در عملیاتی کردن مفاهیم
یکی از مهمترین کاربردهای این ساختار، عملیاتی کردن مفاهیم پژوهش است.
مفاهیمی مانند:
- اعتماد
- عدالت
- کیفیت
- رضایت
- سرمایه اجتماعی
بهصورت مستقیم قابل مشاهده نیستند.
بنابراین پژوهشگر باید مشخص کند:
این مفهوم دقیقاً از چه جنبههایی تشکیل شده است؟
سپس:
هر جنبه چگونه سنجیده میشود؟
در این مرحله، شناسایی ابعاد، مؤلفهها و شاخصها اهمیت پیدا میکند.
ارتباط شاخص با گویه پرسشنامه چیست؟
یکی از اشتباهات رایج این است که شاخص و گویه پرسشنامه یکسان در نظر گرفته شوند.
در حالی که این دو مفهوم میتوانند متفاوت باشند.
شاخص
معیاری است که نشان میدهد چه جنبهای از مفهوم باید سنجیده شود.
گویه
یک سؤال یا عبارت مشخص در ابزار سنجش است که برای جمعآوری داده درباره آن جنبه استفاده میشود.
برای مثال:
مفهوم: رضایت شغلی
بعد: رضایت از محیط کار
شاخص: رضایت از امکانات محیط کار
گویه: «از امکانات موجود برای انجام وظایف شغلی خود رضایت دارم.»
بنابراین ممکن است یک شاخص با یک یا چند گویه سنجیده شود.
رابطه این مفاهیم با مدل مفهومی پژوهش
مدل مفهومی نشان میدهد مفاهیم و متغیرهای اصلی تحقیق چگونه با یکدیگر ارتباط دارند.
برای مثال، یک مدل ممکن است رابطه میان:
کیفیت خدمات → رضایت مشتری → وفاداری مشتری
را بررسی کند.
اما هر یک از این سازهها ممکن است خود از چند بعد تشکیل شده باشند.
بنابراین، طراحی دقیق مدل مفهومی نیازمند شناخت ساختار درونی سازهها نیز هست.
چگونه ابعاد و مؤلفه های یک مفهوم را پیدا کنیم؟
پژوهشگر نباید ابعاد و مؤلفههای یک مفهوم را صرفاً بر اساس حدس شخصی تعیین کند.
بررسی مبانی نظری
ابتدا باید نظریههای مرتبط با مفهوم بررسی شوند.
مطالعه پژوهش های پیشین
بررسی مقالات و مطالعات معتبر نشان میدهد پژوهشگران قبلی مفهوم را چگونه تقسیمبندی کردهاند.
بررسی ابزارهای معتبر
گاهی پرسشنامهها یا مقیاسهای استاندارد، ابعاد و شاخصهای یک سازه را مشخص کردهاند.
مقایسه مدل های مختلف
ممکن است چند مدل نظری برای یک مفهوم وجود داشته باشد. پژوهشگر باید مناسبترین مدل را بر اساس هدف تحقیق انتخاب کند.
آیا هر مفهوم چندبعدی است؟
خیر.
برخی مفاهیم تکبعدی هستند و ممکن است بدون تقسیم به ابعاد متعدد سنجیده شوند.
برخی دیگر چندبعدی هستند و برای سنجش آنها لازم است چند جنبه مختلف بررسی شود.
بنابراین پژوهشگر نباید صرفاً برای ایجاد ساختار پیچیدهتر، یک مفهوم را به تعداد زیادی بعد و مؤلفه تقسیم کند.
تقسیمبندی باید دارای پشتوانه نظری و روششناختی باشد.
تفاوت سازه بازتابی و ترکیبی در ساختار شاخص ها
در برخی مدلهای اندازهگیری، رابطه میان سازه و شاخصها اهمیت ویژهای دارد.
مدل بازتابی
در یک مدل بازتابی، شاخصها را میتوان بازتابهایی از سازه پنهان در نظر گرفت.
برای مثال، اگر «رضایت مشتری» افزایش یابد، انتظار میرود چندین شاخص مرتبط نیز تغییر کنند.
مدل ترکیبی یا تکوینی
در مدل ترکیبی، شاخصها میتوانند در شکلگیری سازه نقش داشته باشند.
برای مثال، ممکن است چند مؤلفه مختلف در کنار یکدیگر یک شاخص یا سازه کلی را شکل دهند.
تشخیص این تفاوت برای طراحی مدل اندازهگیری و تحلیل آماری اهمیت دارد.
اشتباهات رایج در ارتباط مفهوم، بعد، مؤلفه و شاخص
یکی دانستن بعد و شاخص
بعد یک سطح مفهومی بالاتر است؛ شاخص معمولاً معیار قابل مشاهده برای سنجش آن مفهوم یا اجزای آن است.
ساختن ابعاد بدون پشتوانه نظری
هر تقسیمبندی باید بر مبنای ادبیات علمی، نظریه یا شواهد پژوهشی باشد.
اشتباه گرفتن شاخص با گویه
شاخص یک معیار سنجش است، در حالی که گویه ابزار یا عبارت مشخصی برای دریافت داده است.
استفاده از شاخص نامعتبر
شاخص باید شواهد مناسبی از روایی و پایایی داشته باشد یا نحوه اعتبارسنجی آن در پژوهش مشخص شود.
ایجاد سلسله مراتب غیرضروری
همه مفاهیم نیازمند ساختار «بعد → مؤلفه → شاخص» نیستند.
چگونه ساختار مفهوم تا شاخص را در پایان نامه بنویسیم؟
برای تدوین این بخش میتوان از جدول عملیاتی کردن متغیرها استفاده کرد.
| مفهوم | بعد | مؤلفه | شاخص | ابزار سنجش |
| رضایت شغلی | محیط کار | امکانات | رضایت از امکانات | پرسشنامه |
| رضایت شغلی | مدیریت | ارتباط با مدیر | رضایت از تعامل با مدیر | پرسشنامه |
| رضایت شغلی | جبران خدمات | حقوق | رضایت از حقوق | پرسشنامه |
این جدول به خواننده نشان میدهد چگونه مفهوم کلی به معیارهای قابل سنجش تبدیل شده است.
چک لیست بررسی ارتباط مفهوم تا شاخص
پیش از نهایی کردن مدل مفهومی یا ابزار پژوهش، این موارد را بررسی کنید:
- آیا مفهوم اصلی بهدرستی تعریف شده است؟
- آیا چندبعدی یا تکبعدی بودن آن مشخص است؟
- آیا ابعاد دارای پشتوانه نظری هستند؟
- آیا مؤلفهها با ابعاد ارتباط منطقی دارند؟
- آیا برای هر مؤلفه شاخص مناسبی وجود دارد؟
- آیا شاخصها قابل مشاهده یا اندازهگیری هستند؟
- آیا شاخصها روایی و پایایی قابل قبول دارند؟
- آیا شاخص با گویههای ابزار اشتباه نشده است؟
- آیا ساختار با مدل مفهومی پژوهش هماهنگ است؟
- آیا رابطه میان سطوح مختلف از نظر نظری قابل دفاع است؟
جمع بندی
رابطه میان مفهوم، بعد، مؤلفه و شاخص یا معرف یکی از مباحث مهم در عملیاتی کردن مفاهیم و طراحی ابزار پژوهش است.
بهطور کلی، میتوان گفت:
مفهوم → بعد → مؤلفه → شاخص یا معرف → گویه یا معیار اندازهگیری
در این ساختار، مفهوم ایده یا پدیده کلی مورد مطالعه است؛ بعد یکی از جنبههای اصلی آن را نشان میدهد؛ مؤلفه بخشی جزئیتر از مفهوم یا بعد است و شاخص یا معرف معیار قابل مشاهدهای است که برای سنجش آن استفاده میشود.
با این حال، این سلسلهمراتب یک قانون ثابت برای همه تحقیقات نیست. در برخی مطالعات ممکن است مفهوم مستقیماً با شاخصها سنجیده شود و در برخی دیگر ساختار پیچیدهتری وجود داشته باشد.
پژوهشگر باید ساختار مفهوم تا شاخص را بر اساس تعریف نظری سازه، ادبیات پژوهش، نظریههای مرتبط، ابزارهای معتبر و هدف تحقیق تعیین کند. همچنین باید میان شاخص و گویه پرسشنامه تفاوت قائل شود؛ زیرا شاخص مشخص میکند چه چیزی باید سنجیده شود، در حالی که گویه ابزار مشخص دریافت داده برای سنجش آن است.
در نهایت، هرچه ارتباط میان مفهوم، ابعاد، مؤلفهها و شاخصها منطقیتر و مستندتر باشد، فرایند عملیاتی کردن متغیرها دقیقتر شده و اعتبار طراحی پژوهش افزایش پیدا میکند.
سلام ممنونم
ولی مطالب کلی و غیر قابل فهم بود.
سلام ممنونم
برام سوال بود ترتیب این موارد .
لطفاً منبع مشخص که این ترتیب از اونجا نشات گرفته رو معرفی کنید.سپاس
کتاب «روشهای تحقیق در علوم اجتماعی»
نوشته: ارل ببی