۵ ویژگی کلیدی پرسش پژوهش؛ چگونه سؤال پژوهشی دقیق و قابل دفاع بنویسیم؟
پرسش پژوهش یکی از مهم‌ترین اجزای هر پژوهش علمی است؛ زیرا مسیر مطالعه، انتخاب روش تحقیق، گردآوری داده‌ها و حتی نحوه تحلیل یافته‌ها را مشخص می‌کند. یک سؤال پژوهشی ضعیف می‌تواند باعث پراکندگی پژوهش شود، در حالی که یک پرسش دقیق و هدفمند، چارچوب روشنی برای پژوهشگر ایجاد می‌کند.
یک پرسش پژوهش استاندارد باید شفاف، مشخص، قابل پاسخ، مرتبط با مسئله تحقیق و متناسب با روش پژوهش باشد. همچنین نباید صرفاً موضوع کلی تحقیق را به شکل پرسشی بیان کند.
در این مطلب از آکادمی ساپتز با ۵ ویژگی کلیدی پرسش پژوهش آشنا می‌شوید و یاد می‌گیرید چگونه سؤالی طراحی کنید که بتواند مبنای مناسبی برای یک پژوهش علمی، پایان‌نامه یا رساله دکتری باشد.
5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش
5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش! پژوهش علمی همواره با نوعی مسأله یا مشکل آغاز می‌شود. هدف آن پیدا کردن جواب مسائل با استفاده از روش‌های علمی است. البته مقصود تهیه پاسخ برای پرسش‌هایی است که تا زمان پژوهش برا آن‌ها پاسخ منطقی وجود نداشته باشد.
هر فعالیت پژوهشی می‌تواند از یک سو در جهت کشف دانش جدید، و از دگر سو در جهت تکمیل دانش موجود صورت پذیرد. هدف اصلی کشف یا تکمیل دانش بشری است، نه تکرار دوباره یک پژوهش، و به همین دلیل دشوارترین گام در پژوهش، مشخص کردن مسأله مورد مطالعه است.
پژوهشگر ابتدا به یک مشکل (مسأله) رو به رو می‌شود؛ معمولا چیزی را که مانع فهمیدن و دانستن است تجربه می‌کند. ناراحتی و بی قراری وی درباره پدیده های مشاهده شده و مشاهده نشده، یا نوعی کنجکاوی که چرا چنین چیزی بدین شکل وجود دارد، او را به اندیشیدن وا می‌دارد. پژوهشگر باید نوشته‌ها و پیشینه‌هایی پژوهشی را مطالعه کند و تجارب دیگران را مورد بررسی قرار دهد و مداوم آن را بیازماید و با آن زندگی کند.
سرانجام دیر یا زود، مسأله پژوهش را به گونه تصریحی یا تلویحی (و معمولاً به صورت یک پرسش) بیان می‌کند، در حالی که بیان او ممکن است جدید بوده یا جنبه ی موقتی و آزمایشی داشته باشد. تنها شرط لازم برای تدوین یک مسأله آن است که حل شدنی باشد، یعنی جواب پرسش مطرح شده را باید بتوان با ابزارهای موجود پیدا کرد.
اما برای پژوهشگر همواره این امکان وجود ندارد که مسأله اش را با صراحت، به سادگی و به گونه ای کامل تنظیم کند، و اغلب مفهوم نسبتاً کلی و مبهمی از مسأله در دست دارد. دلیل این امر در واقع ماهیت پیچیده پژوهش علمی است. حتی قبل از آنکه پژوهشگر بتواند به روشنی بیان کند که در جستجوی جواب برای چه پرسش‌هایی بوده است امکان دارد برای بررسی و مطالعه، اکتشاف، تأمل و تفکر وی سال‌ها طول بکشد.
با وجود این، بیان کافی از مسأله پژوهش یکی از عناصر مهم پژوهش است. در 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش، اصل اساسی این است که اگر مایل به حل مسأله ای باشد، قبل از هر چیز باید بداند که مسأله چیست، چه می‌خواهد انجام دهد، مشکل چیست و مسأله عملی کدام است؟
ویژگی‌های پرسش پژوهش
مسأله پژوهش در نهایت باید به شکلی بیان شود که دست کم دارای ویژگی های زیر باشد.
باید رابطه بین دو یا چند متغیر را مورد پرسش قرار دهد
بررسی ارتباط یکی از 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش می باشد. مسأله می‌پرسد که بین دو یا چند متغیر چه رابطه ای وجود دارد؟ جواب این پرسش چیزی است که پژوهشگر به دنبال آن است. برای مثال اگر مسأله به این صورت بیان شود که «چند درصد مدیران و وزارت دارائی از شغل خود راضی هستند؟» در اینجا تلاشی در جهت بررسی رابطه بین متغیرها به عمل نیامده است، و اطلاعات به دست آمده فقط کمک به شناخت مدیرانی می‌کند که آزمایش روی آن‌ها انجام شده است.
اما می‌دانیم که مقصود اصلی پژوهش کشف روابط بین پدیده‌ها و دستیابی به نتایجی است که دارای کلیت و اعتبار لازم برای یک قانون علمی باشد. اگر پرسش به این صورت بیان شود که «رضایت شغلی مدیران آموزش دیده شده بیشتر است یا رضایت شغلی مدیران آموزش ندیده ؟» در این صورت مسأله با رابطه بین متغیرها (آموزش و رضایت شغلی) سرو کار دارد. بنابراین مسأله پژوهش باید دست کم دارای دو متغیر باشد.
باید روشن و بدون ابهام باشد وبه صورت یک پرسش بیان شود
شفاف بودن یکی از 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش می باشد. به جای آنکه گفته شود «مسأله عبارت است از…» یا «مقصود از این مطالعه عبارت است از…» مسأله را با یک جمله استفهامی مورد پرسش قرار دهید.
باید حل شدنی و از طریق روش‌های تجربی قابل آزمایش باشد
حل شدنی بودن یکی از 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش می باشد. مسأله موقعی حل شدنی است که بتوانیم به آن پاسخ بلی یا خیر بدهیم. به بیان دقیق‌تر مسأله موقعی حل شدنی است که از روی آن بتوان یک فرضیه آزمون پذیر به عنوان یک راه حل (یعنی جواب) موقتی استنتاج کرد.
بنابراین مسأله باید به گونه‌ای تدوین شود که امکان اجرای آزمون تجربی را فراهم سازد، یعنی بتوان آن را با روش های تجربی گردآوری داده های آزمون پذیر (از راه مشاهده یا آزمایش دقیق) آزمود. به گونه ساده، یک مسأله حل شدنی آن است که برای آن بتوان یک فرضیه آزمون پذیر بیان کرد (یعنی بتوان بررسی کرد که آن فرضیه درست یا نادرست است).
نباید نمایشگر یک موضوع اخلاقی باشد یا مسائل اخلاقی تولید کند
عدم ارتباط مستقیم با مسائل اخلاقی یکی از 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش است. مطالعه آرمان‌ها یا ارزش‌ها از مطالعه نگرش ها، طرز فکرها، یا کارکردها اغلب دشوارتر است.
نمونه هائی از این گونه پرسش‌ها از این قرار است:
آیا مردم باید احساسات خود را پنهان کنند؟
آیا افراد باید در همه موقعیت‌ها از تقلب بپرهیزند؟
آیا رهبری سازمان باید آزادمنشانه باشد؟
همه این پرسش‌ها مستلزم نوعی داوری درباره ارزش‌هاست که علم نمی تواند به آن‌ها جواب دهد. مسائل علمی از پرسش های اخلاقی جداست، و برای آزمون سؤال‌های ارزشی راه علمی وجود ندارد. یک راه سریع و نسبتاً ساده برای تشخیص گزاره‌ها و پرسش‌های ارزشی این است که در عبارت های آن‌ها واژه‌هایی مانند باید، ارجح است، بهتر است (به جای بزرگتر است)، و واژه‌های مشابهی را که حاکی از داوری های فرهنگی یا شخصی یا دادن اولویت هاست، جستجو کنیم.
البته احکام دیگری نیز وجود دارد که ارزشی بودن آن‌ها زیا آشکار نیست. نمونه های از این احکام (که بدون تردید یا فرضیه نیست و یا فرضیه ضعیفی به شمار می‌آید) عبارت است از: «خویشتن شناسی هدف شخصیت یگانه است»، «پیشداوری بستگی به صفات شخصیتی معنی دارد.»
دامنه آن باید محدود باشد
محدود بودن یکی از 5 ویژگی کلیدی پرسش پژوهش است. چون دامنه مسائل موجود در طبیعت بی‌انتهاست، بنابراین عاقلانه است که پژوهشگر دامنه مسأله مورد مطالعه خود را محدود سازد هر اندازه موضوع پژوهش محدودتر و مشخص‌تر باشد، احتمال موفقیت و علمی بودن آن و نیز احتمال کشف واقعیت‌های درست و قطعی درباره آن بیشتر است.
اما دامنه یک مطالعه نباید آنقدر محدود شود که شاهرگ آن قطع و نتیجه پژوهش تبدیل به هیچ شود. هرچند پژوهشگر قویاً معتقد است که فرضیه مورد مطالعه تنها در شرایطی که آزمایش صورت گرفته درست است. اما درعین حال مایل است درباره طبیعت تا آنجا که ممکن است یک بیان کلی به دست دهد. فرایند تعمیم و گسترش نتایج پژوهش یکی از مراحل عمده روش علمی است.
سوالات متداول
۱. پرسش پژوهش چیست؟
پرسش پژوهش یک سؤال علمی و مشخص است که پژوهشگر قصد دارد در فرایند تحقیق به آن پاسخ دهد. این پرسش از مسئله پژوهش شکل می‌گیرد و مسیر جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها را مشخص می‌کند.
۲. مهم‌ترین ویژگی یک پرسش پژوهش خوب چیست؟
مهم‌ترین ویژگی این است که سؤال روشن و دقیق باشد و بتوان با استفاده از روش علمی به آن پاسخ داد. سؤال‌های بسیار کلی، مبهم یا فاقد امکان سنجش معمولاً نمی‌توانند چارچوب مناسبی برای یک پژوهش ایجاد کنند.
۳. آیا پرسش پژوهش باید حتماً کوتاه باشد؟
کوتاه بودن به‌تنهایی معیار کیفیت نیست. پرسش پژوهش باید تا حد امکان مختصر اما کامل و دقیق باشد. اگر کوتاه کردن سؤال باعث حذف متغیرها، جامعه مورد مطالعه یا رابطه موردنظر شود، سؤال همچنان مبهم خواهد بود.
۴. تفاوت پرسش پژوهش با موضوع تحقیق چیست؟
موضوع تحقیق یک حوزه یا مسئله کلی را مشخص می‌کند؛ اما پرسش پژوهش، دقیقاً مشخص می‌کند پژوهشگر به دنبال یافتن چه پاسخی است. برای مثال، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان» یک موضوع کلی است، اما پرسش پژوهش باید مشخص کند چه رابطه یا اثری، در چه جامعه‌ای و تحت چه شرایطی بررسی می‌شود.
۵. آیا پرسش پژوهش باید قابل اندازه‌گیری باشد؟
در پژوهش‌های کمی، پرسش باید به‌گونه‌ای طراحی شود که بتوان متغیرهای آن را عملیاتی و اندازه‌گیری کرد. در پژوهش‌های کیفی نیز سؤال باید امکان بررسی عمیق تجربه‌ها، دیدگاه‌ها، فرایندها یا پدیده مورد مطالعه را فراهم کند. بنابراین شکل «قابل پاسخ بودن» سؤال با توجه به رویکرد پژوهش متفاوت است.
۶. آیا هر پژوهش می‌تواند چند پرسش پژوهش داشته باشد؟
بله. بسیاری از پژوهش‌ها یک سؤال اصلی و چند سؤال فرعی دارند. نکته مهم این است که سؤال‌های فرعی باید با سؤال اصلی، اهداف پژوهش و مسئله تحقیق ارتباط منطقی داشته باشند و باعث پراکندگی پژوهش نشوند.
۷. آیا پرسش پژوهش باید با فرضیه‌ها ارتباط داشته باشد؟
در پژوهش‌های کمی که فرضیه‌محور هستند، میان سؤال‌های پژوهش، فرضیه‌ها، متغیرها و روش تحلیل باید هماهنگی وجود داشته باشد. با این حال، همه پژوهش‌ها الزاماً فرضیه ندارند؛ برای مثال برخی مطالعات اکتشافی یا کیفی ممکن است بیشتر بر پرسش‌های پژوهش متمرکز باشند.
۸. چگونه بفهمیم پرسش پژوهش ما مناسب است؟
پرسش را با چند معیار بررسی کنید: آیا دقیق و بدون ابهام است؟ آیا به مسئله اصلی پژوهش پاسخ می‌دهد؟ آیا محدوده آن مشخص است؟ آیا امکان گردآوری داده برای پاسخ به آن وجود دارد؟ آیا با روش تحقیق انتخاب‌شده هماهنگ است؟ اگر پاسخ این پرسش‌ها مثبت باشد، سؤال شما احتمالاً از کیفیت مناسبی برخوردار است.
جمع‌بندی
یک پرسش پژوهش خوب نقطه شروع یک تحقیق منسجم است. این پرسش باید از مسئله واقعی پژوهش شکل بگیرد و به‌گونه‌ای طراحی شود که مسیر تحقیق را روشن کند.
برای ارزیابی یک سؤال پژوهشی می‌توان ۵ ویژگی کلیدی را در نظر گرفت:
- شفاف و بدون ابهام باشد.
- مشخص و محدود باشد.
- قابل پاسخ از طریق روش علمی باشد.
- با مسئله و اهداف پژوهش ارتباط مستقیم داشته باشد.
- با رویکرد و روش تحقیق انتخاب‌شده سازگار باشد.
به یاد داشته باشید که یک سؤال پژوهشی قوی فقط یک جمله پرسشی زیبا نیست؛ بلکه چارچوبی برای تصمیم‌های اصلی پژوهش است. هرچه سؤال دقیق‌تر طراحی شود، انتخاب روش تحقیق، تعیین داده‌های موردنیاز و تحلیل نتایج نیز هدفمندتر خواهد شد.
بنابراین پیش از شروع نگارش پروپوزال یا جمع‌آوری داده‌ها، پرسش‌های پژوهش خود را با دقت بررسی کنید و مطمئن شوید که هر سؤال واقعاً به مسئله اصلی تحقیق مربوط است و می‌توان برای آن در چارچوب روش علمی پاسخی معتبر ارائه کرد.
آکادمی ساپتز با ارائه آموزش‌ها و خدمات تخصصی روش تحقیق، به دانشجویان کمک می‌کند سؤال پژوهش، اهداف، فرضیه‌ها و سایر اجزای پژوهش خود را به‌صورت منسجم و علمی طراحی کنند.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.
پرسش یا تجربه خود را با ما در میان بگذارید.