مدل مفهومی پژوهش چیست و چگونه آن را به‌صورت علمی تدوین کنیم؟
مدل مفهومی پژوهش یکی از بخش‌های مهم در طراحی یک مطالعه علمی است که نشان می‌دهد متغیرهای اصلی پژوهش چه ارتباطی با یکدیگر دارند و پژوهشگر بر اساس چه منطق نظری، این روابط را بررسی می‌کند.
یک مدل مفهومی مناسب صرفاً مجموعه‌ای از چند متغیر و فلش‌های متصل به یکدیگر نیست؛ بلکه باید بتواند مسئله پژوهش، مبانی نظری، متغیرهای اصلی و روابط مورد انتظار میان آنها را در قالبی منسجم نمایش دهد.
در تدوین مدل مفهومی، ابتدا باید مسئله و سؤال پژوهش به‌درستی مشخص شود، سپس متغیرهای کلیدی از ادبیات پژوهش استخراج و ارتباط میان آنها بر اساس نظریه‌ها و یافته‌های مطالعات پیشین تعیین شود.
مسیر کلی تدوین مدل مفهومی پژوهش:
بیان مسئله → بررسی مبانی نظری → شناسایی متغیرها → تعیین روابط میان متغیرها → ترسیم مدل → تدوین فرضیه‌ها یا سؤالات پژوهش → بازبینی مدل
مدل مفهومی پژوهش چیست؟
مدل مفهومی پژوهش که با قسمت هایی چون؛ چارچوب نظری و یا چارچوب مفهومی ارتباط تنگاتنگی دارد همان نقشه و تصویر مفهومی از متغیرهای اصلی پژوهش است که با هدف ارائه پاسخ منطقی به پرسش های پژوهش طراحی می شود.
در مدل مفهومی پژوهش، محقق لازم است تا تمامی مراحل، متغیرها و مواد و ابزارهای به کار گرفته در راستای تحقق اهداف پژوهش را بیان نماید. این مدل باید شفاف، واضح و به ترتیب هر قدم و مراحل پژوهش باشد به گونه ای که مخاطب با مطالعه این مدل مفهومی بتواند شناخت کاملی از چگونگی انجام پژوهش پیدا نماید.
مراحل طراحی مدل مفهومی پژوهش
- موضوع مناسب پژوهش مشخص شده باشد
نخستین مرحله برای انجام مدل مفهومی پژوهش این است که محقق با شناخت کامل از علایق، استعدادها، توانایی ها و امکانات پژوهشی خودش بتواند موضوع پژوهش را مشخص کند تا از این طریق بتواند درک کاملی از کاری که میخواهد انجام دهد پیدا نماید.
موضوعی که قرار است محقق مدل مفهومی پژوهش را برای آن طراحی کند باید موضوعی جدید، نو و بی تکرار باشد و همچنین ضرورت دارد تا شفاف و واضح بتواند موضوع مورد مطالعه پژوهش را بیان کند. از طرفی موضوع انتخابی باید از جنبه های کاربردی نیز برخوردار باشد.
برای پی بردن به جدید بودن موضوع مدل مفهومی پژوهش باید محقق در نمایه ها و پایگاه های جست و جوی منابع معتبر همچون؛ ساینس دایرکت، گوگل اسکولار، پایگاه جهاد دانشگاهی، پایگاه استنادی جهان علوم اسلام و… کلمات کلیدی مرتبط با موضوع انتخابی و اهداف تعیین شده محقق را به زبانهای فارسی و انگلیسی جست و جو نماید.
اگر مدل مفهومی پژوهش قرار است تا مختص موضوع پایان نامه دانشجو طراحی شود بهتر است تا دانشجو در چندین جلسه دفاع از پایان نامه و رساله مرتبط با گروه و رشته تحصیلی خودش شرکت نماید تا در ذهنش ایده های نو و جدید ایجاد شوند و یا با اساتید راهنما و مشاورین خودش نیز مشورت کند.
- مسئله و مشکلات پژوهش مشخص و ریشه یابی شده باشند
برای ترسیم مدل مفهومی پژوهش باید مسئله و مشکلاتی که پیرامون موضوع انتخابی وجود دارند توسط محقق شناسایی شوند. بیان مسئله باید به طور واضح، شفاف و کامل بر اساس شواهد علمی و استدلال های منطقی بیان و شرح داده شوند تا مخاطب با مطالعه آن از تمام جنبه ها و ضرورتهای نیاز انجام پژوهش مطلع و توجیه شود.
در ترسیم چارچوب مدل مفهومی پژوهش لازم نیست تا قسمت بیان مسئله مطرح شود بلکه بیان مسئله تنها پیش نیاز ذهنی محقق برای شناخت موضوع و چگونگی طرح سوالات و اهداف آن می باشد.
- مبانی و ادبیات نظری، پیشینه و مواد و روشهای پژوهش مشخص شده باشند
لازمه ترسیم مدل مفهومی پژوهش شناخت کامل از ادبیات و مبانی نظری پژوهش می باشد تا محقق بتواند با علم و شناخت کافی درک صحیحی از نظریه ها، مفاهیم، واژگان و اصطلاحات مطالعه پیدا نماید زیرا مطالعه بدون علم و شناخت اصلا میسر نیست و حتی امکان دارد با شکست مواجهه شود.
گردآوری ادبیات نظری و پیشینه تاریخی پژوهش نیز پیش نیاز مدل مفهومی پژوهش در نظر گرفته می شوند و از طریق جست و جوی کلمات کلیدی موضوع مورد مطالعه در پایگاه ها و نمایه های معتبر انجام می شود. محقق از طریق تهیه پیشینه پژوهش می تواند مواد، ابزارها و روشهای پژوهش را بشناسد و پی به روایی و پایایی آنها ببرد. این مطالب می توانند در انتخاب موضوع مناسب مطالعه نیز به محقق کمک کنند.
- اهداف پژوهش تعیین شده باشند
در ترسیم مدل مفهومی پژوهش لازم است تا اهداف پژوهش مشخص شده باشند. در واقع اهداف پژوهش همان اهداف انجام نقشه و مدل مفهومی پژوهش هستند. در دو بعد اهداف اصلی و فرعی بیان می شوند. اهداف اصلی نشات گرفته از موضوع پژوهش است و اهداف فرعی زیرمجموعه اهداف اصلی مطرح می شوند.
- فرضیات و پرسشهای پژوهش مشخص باشند
در مدل مفهومی پژوهش، لازم است تا فرضیات پژوهشی محقق در مورد موضوع مورد مطالعه تعیین شده باشند. فرضیات پژوهش شامل حدسها و گمانه زنیهایی هستند که محقق در ذهن خودش درمورد پژوهش می تواند ارائه دهد و باید با تکیه بر اعتماد به نفس خودش آنها را بازگو کند. فرضیات پژوهشی می تواند ذهنی و یا تجربی باشند. به دو صورت فرضیات اصلی و فرعی مطرح می شوند. فرضیات اصلی دربرگیرنده موضوع پژوهش هستند و فرضیات فرعی زیرمجموعه فرضیات اصلی در نظر گرفته می شوند. این فرضیات در قالب جملات خبری مطرح خواهند شد.
پرسشهایی که مدل مفهومی پژوهش بر مبنای آنها طراحی می شوند باید در قالب جملات پرسشی و سوالی متناسب با موضوع پژوهش و اهداف آن مطرح شوند.
- متغیرهای پژوهش شناخته و تعیین شده باشند
در مدل مفهومی پژوهش متغیرهای پژوهش و انواع آنها مطرح می شوند. متغیرشناسی بخش مهمی از انجام یک پژوهش می باشد که بر اساس موضوع و اهداف مورد مطالعه و همچنین روش شناسی پژوهش تعیین خواهند شد.
در مدل مفهومی پژوهش می تواند بیش از یک متغیر وجود داشته باشد که لازم است تا محقق با مطالعه کتاب ها و منابع مطالعاتی روش تحقیق مختص با رشته تحصیلی خودش آنها را بشناسد.
- نحوه گردآوری داده ها تعیین شوند
در مدل مفهومی پژوهش بیان چگونگی تهیه و گردآوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز به جهت تحقق اهداف پژوهش و همچنین ابزار مورد استفاده به این منظور، معرفی و شرح داده شوند.
- نحوه نمونه گیری و جامعه آماری نیز مشخص شوند
در مدل مفهومی پژوهش تعیین جامعه آماری پژوهش و همچنین نحوه نمونه برداری از جامعه آماری بیان شوند تا خواننده بتواند با مطالعه آن از مکان و گستره مطالعه اطلاع پیدا نماید. حدود و اندازه و همچنین نحوه انتخاب جامعه آماری در هر پژوهش بر اساس روش شناسی آن متفاوت است.
- نحوه تجزیه و تحلیل داده ها مشخص شوند
در مدل مفهومی پژوهش آنالیز و تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات مورد نیاز به جهت تحقق اهداف پژوهش باید بیان شوند تا مخاطب با مطالعه آن بتواند برای انجام تحقیقات آینده از آنها استفاده نماید. تجزیه و تحلیل داده های مطالعه بسته به روش شناسی پژوهش در هر مطالعه متفاوت است.
سوالات متداول درباره تدوین مدل مفهومی پژوهش
مدل مفهومی پژوهش چیست؟
مدل مفهومی، نمایش ساختاری و منطقی از متغیرهای اصلی پژوهش و روابط احتمالی میان آنها است. این مدل به پژوهشگر کمک می‌کند چارچوب مطالعه را به شکل منظم و قابل فهم مشخص کند.
آیا مدل مفهومی با چارچوب نظری تفاوت دارد؟
بله. چارچوب نظری بیشتر به نظریه یا نظریه‌هایی اشاره دارد که پژوهش بر اساس آنها شکل گرفته است؛ در حالی که مدل مفهومی معمولاً نشان می‌دهد پژوهشگر چگونه مفاهیم و متغیرهای منتخب را در مطالعه خود به یکدیگر مرتبط می‌کند.
مدل مفهومی در کدام بخش پایان نامه قرار می‌گیرد؟
جایگاه آن به ساختار دانشگاه و رشته بستگی دارد، اما معمولاً مدل مفهومی در بخش مبانی نظری و چارچوب مفهومی پژوهش یا در پایان فصل دوم پایان‌نامه ارائه می‌شود.
مدل مفهومی چگونه طراحی می‌شود؟
ابتدا مسئله پژوهش و متغیرهای اصلی مشخص می‌شوند. سپس با استفاده از مبانی نظری و پیشینه تحقیق، روابط میان متغیرها تعیین شده و در نهایت این روابط در قالب یک نمودار منطقی نمایش داده می‌شوند.
آیا همه پژوهش‌ها به مدل مفهومی نیاز دارند؟
خیر. ضرورت و شکل مدل مفهومی به نوع پژوهش، رشته، روش تحقیق و مبنای نظری مطالعه بستگی دارد. در پژوهش‌های کمی و مطالعاتی که روابط میان متغیرها را بررسی می‌کنند، مدل مفهومی معمولاً اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
متغیر مستقل و وابسته در مدل مفهومی چه جایگاهی دارند؟
در یک مدل مفهومی می‌توان متغیر مستقل را به‌عنوان عامل پیش‌بین و متغیر وابسته را به‌عنوان پیامد مورد بررسی قرار داد. بسته به مدل پژوهش، متغیرهای میانجی، تعدیل‌گر، کنترل و زمینه‌ای نیز ممکن است در آن قرار گیرند.
آیا برای هر متغیر باید یک فلش در مدل مفهومی وجود داشته باشد؟
خیر. وجود فلش باید بر اساس رابطه نظری یا پژوهشی قابل دفاع باشد. اضافه کردن فلش صرفاً برای پیچیده‌تر کردن نمودار، مدل را علمی‌تر نمی‌کند.
آیا می‌توان مدل مفهومی را از یک مقاله دیگر کپی کرد؟
بهتر است مدل پژوهش متناسب با مسئله و متغیرهای مطالعه طراحی شود. اگر مدل نظری یا مدل موجودی مبنای پژوهش قرار می‌گیرد، باید منبع اصلی آن به‌درستی معرفی و رابطه آن با پژوهش حاضر توضیح داده شود.
مدل مفهومی چه ارتباطی با فرضیه‌های پژوهش دارد؟
مدل مفهومی روابط مورد انتظار میان متغیرها را نمایش می‌دهد و فرضیه‌ها این روابط را به گزاره‌های قابل آزمون تبدیل می‌کنند. بنابراین در یک پژوهش کمی، معمولاً میان مدل مفهومی و فرضیه‌های تحقیق ارتباط مستقیم وجود دارد.
اگر مدل مفهومی پیچیده باشد، آیا بهتر است؟
لزومی ندارد. یک مدل مفهومی خوب باید تا حد امکان شفاف، منطقی و متناسب با مسئله پژوهش باشد. پیچیدگی زیاد، در صورتی که پشتوانه نظری نداشته باشد، می‌تواند فهم مدل و اجرای پژوهش را دشوار کند.
مهم‌ترین منابع برای تدوین مدل مفهومی کدام‌اند؟
منابعی مانند مقالات علمی معتبر، کتاب‌های تخصصی، نظریه‌های مرتبط، مطالعات پیشین و پژوهش‌های تجربی می‌توانند برای شناسایی متغیرها و روابط میان آنها مورد استفاده قرار گیرند.
جمع‌بندی | مدل مفهومی را بر اساس منطق پژوهش طراحی کنید
تدوین مدل مفهومی پژوهش یکی از مراحل مهم تبدیل یک ایده پژوهشی به یک طرح علمی منسجم است. مدل مفهومی باید نشان دهد پژوهشگر چه متغیرهایی را بررسی می‌کند، چرا این متغیرها انتخاب شده‌اند و بر اساس چه شواهد یا نظریه‌ای انتظار دارد میان آنها رابطه وجود داشته باشد.
برای طراحی یک مدل مفهومی قابل دفاع، بهتر است این مسیر را دنبال کنید:
تعریف مسئله → مطالعه پیشینه → شناسایی نظریه مرتبط → استخراج متغیرها → تعیین نقش متغیرها → مشخص کردن روابط → ترسیم مدل → تدوین فرضیه‌ها → ارزیابی و اصلاح مدل
در نهایت، ارزش یک مدل مفهومی به تعداد متغیرها، تعداد فلش‌ها یا پیچیدگی نمودار نیست؛ بلکه به میزان هماهنگی آن با سؤال پژوهش، مبانی نظری، پیشینه علمی و روش تحقیق بستگی دارد.
یک مدل مفهومی خوب باید به خواننده کمک کند در یک نگاه بفهمد پژوهش درباره چیست، چه عواملی بررسی می‌شوند و منطق ارتباط میان آنها چگونه است.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.
پرسش یا تجربه خود را با ما در میان بگذارید.