اهداف تحقیق مشخص می‌کنند پژوهشگر دقیقاً قصد دارد در یک مطالعه به چه چیزی دست پیدا کند. هر پژوهش علمی باید هدف مشخص، قابل فهم و قابل بررسی داشته باشد تا مسیر مطالعه از مرحله انتخاب مسئله و تدوین سؤال‌های پژوهش تا جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها روشن باشد.
به بیان ساده، هدف تحقیق پاسخ می‌دهد که پژوهشگر برای چه کاری مطالعه را انجام می‌دهد و در پایان پژوهش قرار است چه چیزی را بررسی، تبیین، توصیف، مقایسه یا پیش‌بینی کند.
اهداف پژوهش معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:
- هدف کلی تحقیق
- اهداف اختصاصی یا جزئی تحقیق
در برخی پژوهش‌ها نیز اهداف کاربردی، توسعه‌ای یا فرعی بر اساس ماهیت مطالعه مطرح می‌شوند.
در این مقاله از آکادمی ساپتز با مفهوم اهداف تحقیق، انواع اهداف پژوهش، تفاوت هدف کلی و اختصاصی، نحوه نگارش اهداف و اشتباهات رایج در تدوین آن‌ها آشنا می‌شوید.
هدف تحقیق چیست؟
هدف تحقیق بیان روشن و مشخصی از آن چیزی است که پژوهشگر می‌خواهد از طریق انجام پژوهش به آن دست پیدا کند.
هدف باید مستقیماً از مسئله تحقیق نشأت بگیرد.
برای مثال، اگر مسئله پژوهش این باشد که مشخص نیست «رضایت شغلی چه ارتباطی با عملکرد کارکنان دارد»، هدف می‌تواند چنین باشد:
«بررسی رابطه بین رضایت شغلی و عملکرد کارکنان.»
بنابراین، هدف نباید صرفاً عنوان موضوع را تکرار کند؛ بلکه باید جهت و مقصد پژوهش را مشخص کند.
چرا اهداف تحقیق اهمیت دارند؟
اهداف پژوهش به پژوهشگر کمک می‌کنند:
- مسیر تحقیق را مشخص کند.
- سؤال‌های پژوهش را تدوین کند.
- فرضیه‌های مناسب را شکل دهد.
- متغیرهای مورد بررسی را تعیین کند.
- روش تحقیق مناسب را انتخاب کند.
- داده‌های مورد نیاز را شناسایی کند.
- محدوده پژوهش را کنترل کند.
- یافته‌ها را در پایان با آنچه قرار بوده بررسی شود مقایسه کند.
به همین دلیل، اهداف تحقیق را می‌توان یکی از عناصر اصلی طراحی پژوهش دانست.
تفاوت موضوع، مسئله و هدف تحقیق
سه مفهوم موضوع، مسئله و هدف تحقیق به یکدیگر مرتبط هستند اما یکسان نیستند.
موضوع تحقیق
موضوع، حوزه کلی مطالعه را مشخص می‌کند.
مثلاً:
رابطه هوش هیجانی و عملکرد شغلی کارکنان
مسئله تحقیق
مسئله توضیح می‌دهد چه ابهام، مشکل یا شکافی درباره موضوع وجود دارد.
مثلاً:
«با وجود مطالعات متعدد درباره عوامل مؤثر بر عملکرد کارکنان، درباره نقش هوش هیجانی در عملکرد کارکنان برخی سازمان‌ها شواهد کافی وجود ندارد.»
هدف تحقیق
هدف مشخص می‌کند پژوهشگر برای پاسخ به این مسئله چه کاری انجام خواهد داد.
مثلاً:
«بررسی رابطه هوش هیجانی و عملکرد شغلی کارکنان.»
بنابراین می‌توان این رابطه را به شکل زیر خلاصه کرد:
موضوع ← مسئله ← هدف ← سؤال یا فرضیه ← روش تحقیق
انواع اهداف تحقیق
اهداف تحقیق بر اساس ماهیت پژوهش و شیوه تدوین پروپوزال یا پایان‌نامه می‌توانند شکل‌های مختلفی داشته باشند؛ اما مهم‌ترین دسته‌بندی شامل هدف کلی و اهداف اختصاصی است.
هدف کلی تحقیق چیست؟
هدف کلی مقصد اصلی پژوهش را بیان می‌کند.
هدف کلی باید نشان دهد که پژوهش در نهایت قرار است چه موضوعی را بررسی کند.
برای مثال:
«بررسی تأثیر آموزش مهارت‌های ارتباطی بر رضایت شغلی کارکنان.»
هدف کلی معمولاً با عنوان تحقیق ارتباط بسیار نزدیکی دارد؛ اما باید به شکل هدف‌محور نوشته شود، نه صرفاً به صورت تکرار عنوان.
اهداف اختصاصی تحقیق چیست؟
اهداف اختصاصی، هدف کلی را به بخش‌های کوچک‌تر و قابل بررسی تقسیم می‌کنند.
برای مثال اگر هدف کلی این باشد:
«بررسی تأثیر آموزش مهارت‌های ارتباطی بر رضایت شغلی کارکنان»
اهداف اختصاصی می‌توانند شامل مواردی مانند:
- بررسی تأثیر آموزش مهارت‌های ارتباطی بر رضایت شغلی کارکنان.
- بررسی تأثیر آموزش مهارت‌های ارتباطی بر تعهد سازمانی کارکنان.
- بررسی رابطه مهارت‌های ارتباطی و عملکرد شغلی کارکنان.
البته اهداف اختصاصی باید دقیقاً با مدل مفهومی، متغیرها، سؤال‌ها و روش تحلیل پژوهش هماهنگ باشند.
اهداف کاربردی تحقیق چیست؟
در برخی پژوهش‌ها، به‌ویژه مطالعات کاربردی، می‌توان هدف کاربردی را نیز مشخص کرد.
هدف کاربردی توضیح می‌دهد نتایج پژوهش برای چه افراد، سازمان‌ها، نهادها یا گروه‌هایی قابل استفاده خواهد بود.
برای مثال:
«ارائه شواهد لازم برای کمک به مدیران منابع انسانی در طراحی برنامه‌های آموزش مهارت‌های ارتباطی کارکنان.»
نکته مهم این است که هدف کاربردی نباید صرفاً عبارتی کلی مانند «کمک به جامعه» باشد. بهتر است مشخص شود نتایج پژوهش دقیقاً برای چه کسی و در چه زمینه‌ای قابل استفاده است.
اهداف علمی و کاربردی چه تفاوتی دارند؟
هدف علمی
بر شناخت، تبیین، توصیف یا توسعه دانش تمرکز دارد.
برای مثال:
«تبیین رابطه بین سرمایه اجتماعی و عملکرد سازمانی.»
هدف کاربردی
بر استفاده از نتایج تحقیق در یک محیط واقعی تمرکز دارد.
برای مثال:
«ارائه پیشنهادهایی برای بهبود عملکرد سازمانی بر اساس نقش سرمایه اجتماعی.»
یک پژوهش می‌تواند هم هدف علمی و هم هدف کاربردی داشته باشد.
اهداف تحقیق چگونه نوشته می‌شوند؟
برای تدوین اهداف پژوهش باید از مسئله تحقیق شروع کرد.
مرحله اول: مسئله تحقیق را دقیق مشخص کنید
پیش از نوشتن هدف، باید بدانید مسئله اصلی چیست.
اگر مسئله مبهم باشد، اهداف نیز معمولاً کلی و نامشخص خواهند شد.
مرحله دوم: هدف اصلی را مشخص کنید
از خود بپرسید:
«این پژوهش در نهایت قرار است چه چیزی را بررسی کند؟»
پاسخ این پرسش می‌تواند پایه هدف کلی باشد.
مرحله سوم: هدف کلی را به اهداف اختصاصی تقسیم کنید
بعد از تعیین هدف اصلی، آن را به چند هدف مشخص و قابل بررسی تبدیل کنید.
هر هدف اختصاصی باید بخشی از هدف کلی را پوشش دهد.
مرحله چهارم: اهداف را با سؤال‌های تحقیق تطبیق دهید
اگر پژوهش دارای سؤال‌های تحقیق است، باید میان اهداف و سؤال‌ها ارتباط منطقی وجود داشته باشد.
برای مثال:
هدف: بررسی رابطه رضایت شغلی و عملکرد کارکنان.
سؤال: آیا بین رضایت شغلی و عملکرد کارکنان رابطه معناداری وجود دارد؟
این دو از نظر مفهومی با یکدیگر هماهنگ هستند.
مرحله پنجم: اهداف را با روش تحقیق بررسی کنید
پژوهشگر باید مطمئن شود هدفی که نوشته است با روش انتخاب‌شده قابل بررسی است.
برای مثال، اگر هدف پژوهش «بررسی رابطه» دو متغیر است، روش تحلیل باید امکان سنجش این رابطه را فراهم کند.
افعال مناسب برای نوشتن اهداف تحقیق
انتخاب فعل مناسب نقش مهمی در دقیق بودن اهداف دارد.
بسته به ماهیت تحقیق می‌توان از افعالی مانند موارد زیر استفاده کرد:
برای پژوهش‌های توصیفی
- تعیین
- توصیف
- شناسایی
- بررسی وضعیت
- اندازه‌گیری
برای پژوهش‌های تحلیلی
- بررسی رابطه
- تحلیل
- مقایسه
- تبیین
- ارزیابی
برای پژوهش‌های علّی یا تجربی
- بررسی تأثیر
- ارزیابی اثربخشی
- سنجش اثر
- مقایسه اثر
برای پژوهش‌های اکتشافی
- شناسایی
- کشف
- بررسی
- استخراج
برای پژوهش‌های پیش‌بینی‌کننده
- پیش‌بینی
- تعیین عوامل مؤثر
- بررسی قدرت پیش‌بینی
انتخاب فعل باید با طرح تحقیق و ادعای علمی مورد نظر هماهنگ باشد.
ویژگی‌های هدف تحقیق خوب
یک هدف پژوهشی استاندارد باید ویژگی‌های مشخصی داشته باشد.
۱. روشن باشد
خواننده باید بدون توضیح اضافی بفهمد پژوهشگر چه کاری انجام می‌دهد.
۲. مشخص باشد
از عبارت‌های بسیار کلی مانند «بررسی مسائل مربوط به…» پرهیز کنید.
۳. قابل بررسی باشد
هدف باید از طریق روش علمی قابل مطالعه و ارزیابی باشد.
۴. با مسئله تحقیق مرتبط باشد
هدف نباید از مسئله اصلی پژوهش فاصله بگیرد.
۵. با سؤال‌های تحقیق هماهنگ باشد
میان اهداف و سؤال‌ها نباید تناقض وجود داشته باشد.
۶. با روش تحقیق سازگار باشد
هدف باید با نوع پژوهش، ابزار و روش تحلیل داده‌ها تناسب داشته باشد.
۷. بیش از حد گسترده نباشد
هدف باید محدوده تحقیق را مشخص کند.
۸. از نظر زمانی و اجرایی امکان‌پذیر باشد
پژوهشگر باید بتواند در محدوده منابع و زمان موجود به هدف برسد.
مثال اهداف تحقیق
فرض کنید عنوان پژوهش چنین باشد:
«بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی و عملکرد تحصیلی دانشجویان»
هدف کلی
بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی و عملکرد تحصیلی دانشجویان.
اهداف اختصاصی
- بررسی میزان استفاده دانشجویان از شبکه‌های اجتماعی.
- بررسی وضعیت عملکرد تحصیلی دانشجویان.
- بررسی رابطه میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی با عملکرد تحصیلی دانشجویان.
- بررسی تفاوت عملکرد تحصیلی دانشجویان بر اساس میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی.
این اهداف باید در ادامه با سؤال‌ها، فرضیه‌ها، متغیرها و روش تحلیل پژوهش هماهنگ شوند.
ارتباط اهداف تحقیق با فرضیه‌ها
در پژوهش‌های کمی، اهداف، سؤال‌ها و فرضیه‌ها باید ارتباط منطقی داشته باشند.
برای نمونه:
هدف
بررسی رابطه بین رضایت شغلی و تعهد سازمانی کارکنان.
سؤال
آیا بین رضایت شغلی و تعهد سازمانی کارکنان رابطه معناداری وجود دارد؟
فرضیه
بین رضایت شغلی و تعهد سازمانی کارکنان رابطه معناداری وجود دارد.
این هماهنگی نشان می‌دهد که پژوهش از نظر طراحی منطقی یکپارچه است.
ارتباط اهداف تحقیق با روش تحقیق
اهداف تحقیق در انتخاب روش نیز نقش دارند.
برای مثال اگر هدف:
«توصیف نگرش دانشجویان نسبت به آموزش مجازی»
باشد، رویکرد و روش تحقیق باید امکان توصیف این نگرش را فراهم کند.
اما اگر هدف:
«تبیین تجربه دانشجویان از آموزش مجازی»
باشد، ممکن است رویکرد کیفی مناسب‌تر باشد.
بنابراین، نمی‌توان اهداف را مستقل از روش تحقیق تدوین کرد.
اشتباهات رایج در نوشتن اهداف تحقیق
۱. نوشتن اهداف بسیار کلی
هدف‌هایی مانند «بررسی مشکلات جامعه» فاقد محدوده مشخص هستند.
۲. تکرار عنوان تحقیق
هدف باید هدف‌محور باشد و صرفاً کپی عنوان نباشد.
۳. استفاده از افعال مبهم
عبارت‌هایی مانند «پرداختن به موضوع» یا «توجه به مسئله» معمولاً هدف پژوهشی دقیقی ایجاد نمی‌کنند.
۴. تعداد بیش از حد اهداف
اهداف زیاد و پراکنده می‌توانند دامنه تحقیق را بیش از حد گسترده کنند.
۵. ناهماهنگی اهداف با سؤال‌ها
هر هدف مهم باید در سؤال‌ها یا فرضیه‌های پژوهش بازتاب منطقی داشته باشد.
۶. ناهماهنگی با روش تحقیق
هدف باید با داده‌ها و روش تحلیل قابل دستیابی باشد.
۷. استفاده از اهداف غیرقابل اندازه‌گیری
اگر نتوان مشخص کرد چه شواهدی نشان می‌دهند هدف محقق شده است، هدف نیاز به بازنویسی دارد.
۸. اضافه کردن اهدافی که در نتایج بررسی نشده‌اند
هر هدف باید در فرایند تحقیق دنبال شود و در یافته‌ها و نتیجه‌گیری جایگاه داشته باشد.
تفاوت اهداف تحقیق در پژوهش کمی و کیفی
اهداف پژوهش باید متناسب با رویکرد تحقیق نوشته شوند.
در پژوهش کمی
اهداف معمولاً با مفاهیمی مانند:
- رابطه
- تفاوت
- تأثیر
- پیش‌بینی
- اندازه‌گیری
- مقایسه
ارتباط دارند.
در پژوهش کیفی
اهداف می‌توانند بر:
- درک
- تبیین تجربه
- کشف
- شناسایی
- توصیف عمیق
- فهم فرایندها
تمرکز داشته باشند.
بنابراین، نباید اهداف یک پژوهش کمی را بدون تغییر برای یک مطالعه کیفی استفاده کرد.
آیا اهداف تحقیق باید قابل اندازه‌گیری باشند؟
در پژوهش‌های علمی، هدف باید تا حد امکان قابل بررسی و ارزیابی باشد.
برای مثال:
هدف ضعیف:
«بررسی اهمیت آموزش مجازی.»
هدف دقیق‌تر:
«بررسی رابطه کیفیت آموزش مجازی با رضایت تحصیلی دانشجویان.»
در نمونه دوم مشخص‌تر است که چه مفاهیمی قرار است بررسی شوند و چه نوع رابطه‌ای مورد توجه قرار دارد.
چک‌لیست تدوین اهداف تحقیق
قبل از نهایی کردن اهداف پژوهش، این موارد را بررسی کنید:
- هدف کلی مشخص است.
- اهداف اختصاصی از هدف کلی استخراج شده‌اند.
- اهداف با مسئله تحقیق ارتباط مستقیم دارند.
- اهداف با سؤال‌های تحقیق هماهنگ هستند.
- در صورت وجود فرضیه، اهداف با فرضیه‌ها سازگار هستند.
- افعال اهداف روشن و دقیق هستند.
- اهداف قابل بررسی و ارزیابی هستند.
- اهداف با روش تحقیق تناسب دارند.
- متغیرها یا مفاهیم اصلی در اهداف مشخص هستند.
- دامنه اهداف بیش از حد گسترده نیست.
- اهداف قابل اجرا هستند.
- همه اهداف در بخش یافته‌ها قابل پیگیری هستند.
- نتیجه‌گیری می‌تواند به اهداف اصلی پاسخ دهد.
چند نمونه فعل برای اهداف تحقیق
برای تدوین اهداف می‌توانید بر اساس نوع پژوهش از افعال مناسب استفاده کنید:
| نوع هدف | افعال مناسب |
|---|---|
| توصیفی | توصیف، تعیین، شناسایی، اندازه‌گیری |
| رابطه‌ای | بررسی رابطه، سنجش ارتباط |
| مقایسه‌ای | مقایسه، بررسی تفاوت |
| علّی | بررسی تأثیر، سنجش اثر |
| ارزیابی | ارزیابی، سنجش اثربخشی |
| اکتشافی | کشف، شناسایی، استخراج |
| کیفی | فهم، تبیین، توصیف، بررسی تجربه |
| پیش‌بینی | پیش‌بینی، تعیین قدرت پیش‌بینی |
البته انتخاب فعل نباید صرفاً بر اساس زیبایی جمله باشد؛ بلکه باید با ماهیت واقعی پژوهش مطابقت داشته باشد.
جمع‌بندی؛ اهداف تحقیق را چگونه بنویسیم؟
اهداف تحقیق مشخص می‌کنند پژوهشگر در یک مطالعه دقیقاً چه چیزی را دنبال می‌کند. هدف کلی، مقصد اصلی تحقیق را نشان می‌دهد و اهداف اختصاصی آن را به بخش‌های کوچک‌تر و قابل بررسی تقسیم می‌کنند.
برای نوشتن اهداف مناسب، ابتدا باید مسئله تحقیق به‌درستی مشخص شود. سپس هدف کلی از مسئله استخراج شده و به اهداف اختصاصی تبدیل شود. در ادامه باید هماهنگی میان مسئله، اهداف، سؤال‌ها، فرضیه‌ها، روش تحقیق، یافته‌ها و نتیجه‌گیری بررسی شود.
یک هدف خوب باید روشن، دقیق، مرتبط، قابل بررسی، قابل اجرا و متناسب با روش تحقیق باشد.
پاسخ کوتاه
هدف تحقیق بیان می‌کند پژوهشگر قصد دارد در مطالعه خود به چه چیزی دست پیدا کند یا چه پدیده‌ای را بررسی کند. مهم‌ترین انواع اهداف شامل هدف کلی و اهداف اختصاصی هستند. هدف کلی مسیر اصلی تحقیق را مشخص می‌کند و اهداف اختصاصی، آن را به اهداف کوچک‌تر و قابل بررسی تقسیم می‌کنند.
برای مثال، اگر مسئله پژوهش بررسی ارتباط رضایت شغلی و عملکرد کارکنان باشد، هدف کلی می‌تواند «بررسی رابطه رضایت شغلی و عملکرد شغلی کارکنان» باشد.
مهم‌ترین نکته این است که اهداف تحقیق نباید جدا از سایر بخش‌های پژوهش تدوین شوند. یک پژوهش استاندارد باید میان بیان مسئله، اهداف، سؤال‌ها و فرضیه‌ها، روش تحقیق، نتایج و نتیجه‌گیری ارتباط منطقی و قابل دفاع داشته باشد.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.
پرسش یا تجربه خود را با ما در میان بگذارید.