انواع تعریف مفاهیم و واژه ها در پژوهش

شرح تعریف مفاهیم و واژه ها

به طور خلاصه می توان گفت که در تعریف مفاهیم و واژه ها، دو نکته زير مورد توجه است:

1. تعریف مفاهیم و واژه ها بايد طوري باشد که فضاي مفهوم به طور پايدار تثبيت شود؛ تا همه افراد از آن مفهوم، فقط يک مطلب را بفهمند و امکان تغيير مفهوم و تعبيرهاي گوناگون از آن، وجود نداشته باشد (شرط پايداری).

2. تعريف بايد به گونه‌اي دقيق باشد که بتوان آن مفهوم را به سادگي بررسي کرد؛ بدين معني که صفات و اصطلاحاتي که براي تعريف يک واژه به کار گرفته مي‌شوند، بايد دقيقاً تعريف شده، داراي فضاي مفهومي مشخص و صريحي باشند؛ به طوري که از يک سو از نظر تجربي قابل بررسي باشند و از سوي ديگر، نتوان آنها را به روش‌هاي گوناگون تعبير نمود.

در یک دسته‌بندی، تعریف مفاهیم و واژه ها در تحقیق، به شرح ذیل است:

تعریف مفهومی (وضعی)

همان شرح‌هایی هستند که معمولاً در فرهنگ واژه‌ها آورده می‌شوند

تعریف اسمی

چیزی درباره واقعیت بیان نمی‌کند و مزیت آن، این است که برای مشخص‌تر شدن معانی واژه‌ها مفید است و سوءتفاهم‌ها‌ی احتمالی را برطرف می‌کند؛ مثل کاربرد کلمه سازمان، به جای تکرار شخصیتی حقوقی که در بر گیرنده امکانات سخت افزاری، نرم‌افزاری و مغزافزاری است 

تعریف تحلیلی

تفاوت آن با تعریف اسمی، در این است که تحلیل معنی یا تعریف تحلیلی، یک امر قراردادی نیست؛ بلکه یک امر تحقیقی است؛ یعنی به صورت تجربی بررسی می شود که فلان واژه در بین افراد یک جامعه، دارای چه معنایی است و به این جهت، در تعریف تحلیلی، برعکس تعریف اسمی، درباره یک امر واقع شده (واقعیت) صحبت می‌شود

تعریف تجزیه‌ای

تعریف تجزیه‌ای، روشی نسبتاً دقیق است که واژه مورد نظر را به طور کاملاً صریح و مشخص محدود می‌سازد.

تعریف چند مرحله‌ای

برخی از واژه‌های تحقیق، به علت موارد استفاده گوناگون، دارای فضای مفهومی نسبتاً وسیعی هستند که نمی‌توان آنها را با تعاریفی خاص، محدود و مشخص کرد

تعریف واقعی

این گونه تعریف که در کتاب‌های مختلف به آن اشاره می‌شود، هدفش تعیین «ماهیت» یک واژه با سؤالاتی شبیه «یعنی چه؟» یا «چیست؟» می‌باشد

تعریف عملیاتی

یک مفهوم و به بیان دقیق‌تر، یک متغیر را به صورت اعمال و اموری که در مطالعه به عنوان معرف و معادل آن مشخص می‌شوند، تعریف می‌کند

تعریف مفاهیم و واژه ها، اصطلاحات و متغيرهای بكار رفته در تحقيق.

نكات موثر در غنای مفاهیم

الف ) مطرح نكردن مفاهيم و اصطلاحات واضح و روشن

اگر مفاهيم حالت بديهی داشته باشد، حالت ناخوشايندی نسبت به عملكرد پژوهشگر در ذهن خواننده ايجاد می شود و اين احساس بوجود می آيد كه پژوهشگر رفع تكليف نموده است .

ب)  اشاره به منابع مستند برای مفاهيم

محقق بايد در نظر داشته باشد كه می تواند برداشت خود را از متغيرها و شرح مفاهيم مطرح سازد و يا اينكه به برداشت ها و تعاريف استناد كند و آنها را مبنای تحقيق خود قرار دهد.