مراحل گام به گام روش گراندد تئوری یا نظریه داده بنیاد
گراندد تئوری (Grounded Theory) یا نظریه داده بنیاد یکی از روشهای مهم پژوهش کیفی است که با هدف تولید یا توسعه یک نظریه از دل دادههای واقعی به کار میرود. در این روش، پژوهشگر به جای اینکه صرفاً یک نظریه موجود را بر دادهها تحمیل کند، دادهها را بهصورت نظاممند جمعآوری و تحلیل میکند تا مفاهیم، مقولهها، روابط و در نهایت یک چارچوب نظری از دل آنها شکل بگیرد.
مراحل روش گراندد تئوری شامل فرایندی منظم اما انعطافپذیر از جمعآوری داده، کدگذاری، مقایسه مستمر، شکلدهی مقولهها، شناسایی روابط میان مقولهها و توسعه مقوله مرکزی است. در بسیاری از رویکردهای کلاسیک، کدگذاری باز، محوری و انتخابی بهعنوان مراحل اصلی تحلیل داده معرفی میشوند؛ با این حال، نحوه اجرای این مراحل به نسخه گراندد تئوری مورد استفاده پژوهشگر نیز بستگی دارد.
در این مقاله از آکادمی ساپتز، نظریه داده بنیاد را به زبان ساده توضیح میدهیم و مراحل اجرای گراندد تئوری را از انتخاب مسئله تا رسیدن به نظریه نهایی، گامبهگام بررسی میکنیم.
نظریه داده بنیاد یا گراندد تئوری چیست؟
نظریه داده بنیاد یک روش پژوهش کیفی است که هدف آن ساختن نظریهای مبتنی بر دادههای گردآوریشده از میدان پژوهش است.
در روشهای متعارف، پژوهشگر ممکن است ابتدا یک نظریه یا مدل مشخص داشته باشد و سپس آن را بررسی کند؛ اما در گراندد تئوری، تمرکز اصلی بر این است که الگوها و مفاهیم مهم از دادهها استخراج شوند.
برای مثال، فرض کنید موضوع پژوهش این باشد:
«فرایند سازگاری کارکنان با دورکاری»
پژوهشگر ممکن است با کارکنانی که تجربه دورکاری دارند مصاحبه کند. پس از تحلیل مصاحبهها، مفاهیمی مانند تغییر سبک ارتباط، استقلال کاری، مدیریت زمان، انزوای اجتماعی و سازگاری با فناوری ظاهر شوند.
سپس پژوهشگر این مفاهیم را در قالب مقولههای بزرگتر سازماندهی کرده و روابط میان آنها را بررسی میکند تا در نهایت مدلی برای توضیح فرایند سازگاری کارکنان با دورکاری ارائه دهد.
بنابراین، خروجی گراندد تئوری صرفاً مجموعهای از کدها یا موضوعات نیست؛ بلکه هدف، توسعه یک توضیح نظری منسجم درباره پدیده مورد مطالعه است.
مراحل اصلی روش گراندد تئوری
اجرای نظریه داده بنیاد را میتوان بهصورت یک فرایند پیوسته در نظر گرفت:
انتخاب مسئله → شروع جمعآوری داده → کدگذاری اولیه → مقایسه مستمر → شکلگیری مقولهها → کدگذاری محوری → نمونهگیری نظری → شناسایی مقوله مرکزی → کدگذاری انتخابی → اشباع نظری → ارائه نظریه نهایی
این مراحل الزاماً کاملاً خطی نیستند. در گراندد تئوری، جمعآوری و تحلیل داده معمولاً بهصورت همزمان یا رفتوبرگشتی پیش میروند.
گام اول: انتخاب و تعریف مسئله پژوهش
نخستین مرحله، تعیین یک پدیده یا مسئله قابل مطالعه است.
موضوع باید بهگونهای انتخاب شود که امکان کشف و توضیح یک فرایند، تعامل، تجربه یا الگوی اجتماعی درباره آن وجود داشته باشد.
برای مثال:
«فرایند شکلگیری اعتماد مشتریان به کسبوکارهای آنلاین»
میتواند زمینه مناسبی برای مطالعه گراندد تئوری باشد.
در این مرحله، پژوهشگر نباید از ابتدا خود را به یک مدل نظری کاملاً بسته محدود کند؛ زیرا یکی از ویژگیهای مهم گراندد تئوری، امکان شکلگیری مفاهیم و روابط جدید از دادههاست.
گام دوم: بررسی اولیه ادبیات و مطالعات پیشین
پژوهشگر باید برای شناخت مسئله، مطالعات قبلی را بررسی کند؛ اما نحوه استفاده از ادبیات در گراندد تئوری به رویکرد انتخابی پژوهشگر بستگی دارد.
هدف از مطالعه منابع میتواند مواردی مانند موارد زیر باشد:
- شناخت مسئله
- آشنایی با مفاهیم موجود
- شناسایی خلأهای پژوهشی
- جلوگیری از تکرار مطالعات قبلی
- تعیین زمینه و دامنه پژوهش
نکته مهم این است که پژوهشگر نباید صرفاً برای تأیید یک مدل از پیش تعیینشده داده جمعآوری کند.
گام سوم: انتخاب مشارکتکنندگان و شروع جمعآوری داده
در گراندد تئوری، مشارکتکنندگان باید افرادی باشند که تجربه یا اطلاعات مستقیم و معناداری درباره پدیده مورد مطالعه داشته باشند.
مصاحبه عمیق یکی از رایجترین روشهای جمعآوری داده در این نوع پژوهش است.
برای مثال، در پژوهش درباره فرایند شکلگیری اعتماد مشتریان به کسبوکارهای آنلاین، میتوان با مشتریانی مصاحبه کرد که تجربه خرید اینترنتی داشتهاند.
پرسشها معمولاً باز هستند تا مشارکتکننده بتواند تجربه خود را با جزئیات توضیح دهد.
گام چهارم: کدگذاری اولیه و کدگذاری باز
پس از جمعآوری دادههای اولیه، پژوهشگر متن مصاحبهها یا سایر دادهها را بررسی و بخشهای معنادار را مشخص میکند.
در رویکرد کلاسیک، این مرحله با عنوان کدگذاری باز (Open Coding) شناخته میشود.
پژوهشگر تلاش میکند دادهها را به واحدهای مفهومی کوچکتر تقسیم کند.
برای مثال، فرض کنید یکی از مشارکتکنندگان درباره خرید اینترنتی بگوید:
«وقتی فروشگاه اطلاعات سفارش را مرتب بهروزرسانی میکرد، احساس میکردم میتوانم به آن اعتماد کنم.»
ممکن است از این بخش کدهایی مانند موارد زیر استخراج شود:
- اطلاعرسانی وضعیت سفارش
- شفافیت فرایند خرید
- کاهش نگرانی مشتری
- ایجاد اعتماد
کدگذاری نباید صرفاً به استخراج کلمات مهم محدود شود؛ بلکه باید معنای نهفته در دادهها نیز مورد توجه قرار گیرد.
گام پنجم: مقایسه مستمر دادهها
یکی از اصول کلیدی گراندد تئوری، مقایسه مستمر (Constant Comparison) است.
پژوهشگر کدها و دادههای جدید را با دادهها و کدهای قبلی مقایسه میکند.
برای مثال، اگر در یک مصاحبه «پاسخگویی سریع» بهعنوان عامل اعتماد ظاهر شود، پژوهشگر بررسی میکند آیا این مفهوم در مصاحبههای بعدی نیز دیده میشود یا خیر.
مقایسه میتواند میان موارد زیر انجام شود:
- داده با داده
- کد با کد
- کد با مقوله
- مقوله با مقوله
- یافتههای جدید با چارچوب در حال شکلگیری
این فرایند به پژوهشگر کمک میکند الگوهای تکرارشونده و تفاوتهای مهم را شناسایی کند.
گام ششم: تشکیل مقولهها
پس از ایجاد تعداد زیادی کد اولیه، پژوهشگر کدهای مرتبط را در کنار یکدیگر قرار میدهد و مقولههای مفهومی را شکل میدهد.
برای مثال:
کدها:
- پاسخگویی سریع
- حل مشکل مشتری
- پیگیری درخواست
- ارتباط مناسب با مشتری
میتوانند در مقولهای مانند:
«کیفیت تعامل با مشتری»
قرار گیرند.
مقوله نسبت به کد، سطح مفهومی بالاتری دارد و مجموعهای از کدهای مرتبط را در خود جای میدهد.
گام هفتم: کدگذاری محوری
در رویکرد کلاسیک گراندد تئوری، کدگذاری محوری (Axial Coding) مرحلهای برای برقراری ارتباط میان مقولهها و شناسایی ساختار روابط آنهاست.
در این مرحله پژوهشگر فقط نمیپرسد «چه مقولههایی وجود دارند؟»، بلکه بررسی میکند:
- چه شرایطی باعث شکلگیری پدیده شدهاند؟
- این پدیده در چه زمینهای رخ میدهد؟
- چه عواملی بر آن اثر میگذارند؟
- افراد چگونه به آن واکنش نشان میدهند؟
- پیامدهای این فرایند چیست؟
برای مثال، در مطالعه اعتماد مشتریان به کسبوکارهای آنلاین ممکن است روابط زیر ظاهر شود:
شفافیت اطلاعات → کاهش ابهام → افزایش اعتماد → تداوم خرید
البته چنین رابطهای باید از دادههای واقعی استخراج و با شواهد پژوهش پشتیبانی شود و نباید صرفاً بر اساس حدس پژوهشگر ایجاد شود.
گام هشتم: نمونهگیری نظری
یکی از ویژگیهای مهم گراندد تئوری، نمونهگیری نظری (Theoretical Sampling) است.
در نمونهگیری نظری، انتخاب مشارکتکنندگان بعدی صرفاً بر اساس یک برنامه ثابت اولیه انجام نمیشود؛ بلکه نتایج تحلیل دادههای قبلی مشخص میکند که برای توسعه نظریه به چه دادههای جدیدی نیاز است.
برای مثال، اگر در مصاحبههای اولیه مشخص شود که «تجربه قبلی مشتری از خرید اینترنتی» نقش مهمی دارد، پژوهشگر ممکن است در مرحله بعد افرادی با تجربههای متفاوت را انتخاب کند تا این مفهوم را بهتر بررسی کند.
در نتیجه، نمونهگیری نظری با نمونهگیری صرفاً آماری تفاوت دارد.
گام نهم: شناسایی مقوله مرکزی
در مراحل پیشرفتهتر تحلیل، پژوهشگر به دنبال یافتن مقوله مرکزی (Core Category) است.
مقوله مرکزی باید بتواند ارتباط میان مهمترین مقولههای پژوهش را توضیح دهد و هسته اصلی نظریه را شکل دهد.
برای مثال، اگر پژوهش درباره سازگاری کارکنان با دورکاری باشد، ممکن است مقوله مرکزی حول مفهومی مانند:
«بازتعریف شیوه کار برای دستیابی به استقلال و کنترل»
شکل بگیرد.
مقوله مرکزی باید بر اساس دادهها و روابط کشفشده شکل بگیرد و بتواند بخش قابلتوجهی از یافتههای پژوهش را به یکدیگر مرتبط کند.
گام دهم: کدگذاری انتخابی
در کدگذاری انتخابی (Selective Coding)، پژوهشگر بر مقوله مرکزی تمرکز میکند و سایر مقولهها را در ارتباط با آن سازماندهی میکند.
هدف این مرحله، ایجاد یک روایت نظری منسجم است.
پژوهشگر باید بتواند توضیح دهد:
- مقوله مرکزی چیست؟
- مقولههای اصلی چه هستند؟
- هر مقوله چه ارتباطی با مقوله مرکزی دارد؟
- فرایند مورد مطالعه چگونه شکل میگیرد؟
- پیامدهای آن چیست؟
در این مرحله، یافتهها از مجموعهای از کدها و مقولههای جداگانه به یک ساختار نظری منسجم نزدیک میشوند.
گام یازدهم: رسیدن به اشباع نظری
اشباع نظری (Theoretical Saturation) زمانی مطرح میشود که جمعآوری دادههای جدید دیگر اطلاعات مفهومی مهم و تازهای برای توسعه مقولههای اصلی ایجاد نکند.
به عبارت ساده، پژوهشگر به نقطهای میرسد که دادههای جدید عمدتاً همان مفاهیم و روابط قبلی را تکرار میکنند و دیگر به توسعه قابلتوجه نظریه کمک نمیکنند.
اشباع نظری صرفاً به معنای رسیدن به یک تعداد ثابت از مصاحبهها نیست.
بنابراین نمیتوان گفت مثلاً «گراندد تئوری همیشه دقیقاً با ۲۰ مصاحبه تمام میشود». تعداد مشارکتکنندگان به موضوع، کیفیت دادهها، تنوع مشارکتکنندگان و میزان توسعه مقولهها بستگی دارد.
گام دوازدهم: شکلدهی نظریه نهایی
در مرحله نهایی، پژوهشگر یافتههای حاصل از کدگذاریها و مقولهها را در قالب یک مدل یا نظریه مفهومی منسجم ارائه میکند.
این نظریه باید بتواند پدیده مورد مطالعه را توضیح دهد و نشان دهد:
چه عواملی → در چه شرایطی → چگونه → به چه پیامدهایی منجر میشوند؟
برای مثال، در یک مطالعه درباره اعتماد مشتریان آنلاین، نظریه نهایی ممکن است توضیح دهد که چگونه تجربه قبلی، شفافیت اطلاعات، کیفیت تعامل و امنیت ادراکشده در شرایط مختلف بر شکلگیری اعتماد اثر میگذارند و اعتماد چگونه به تداوم رابطه مشتری با کسبوکار منجر میشود.
یک مثال ساده از اجرای گراندد تئوری
فرض کنید موضوع پژوهش:
«تبیین فرایند تصمیمگیری افراد برای استفاده از خدمات بانکی دیجیتال»
باشد.
فرایند پژوهش میتواند به شکل زیر پیش برود:
مصاحبه با کاربران → استخراج کدهای اولیه → تشکیل مقولهها → مقایسه مستمر → نمونهگیری نظری → شناسایی روابط → تعیین مقوله مرکزی → توسعه نظریه
ممکن است کدهای اولیه شامل موارد زیر باشند:
- سهولت استفاده
- امنیت
- سرعت انجام خدمات
- اعتماد به بانک
- ترس از خطای سیستم
- پشتیبانی مناسب
سپس کدهای مرتبط در مقولههایی مانند «ارزش ادراکشده»، «اعتماد دیجیتال» و «ریسک ادراکشده» سازماندهی شوند.
در ادامه، روابط میان مقولهها بررسی شده و در نهایت مدلی برای توضیح فرایند تصمیمگیری کاربران ارائه شود.
این مثال صرفاً برای درک منطق روش است و مقولههای واقعی باید از دادههای پژوهش استخراج شوند.
تفاوت رویکردهای گراندد تئوری
گراندد تئوری یک روش یکدست و بدون تفاوت رویکردی نیست. از مهمترین سنتهای شناختهشده آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
گراندد تئوری کلاسیک
این رویکرد با آثار بارنی گلیزر (Barney Glaser) و آنسلم اشتراوس (Anselm Strauss) شناخته میشود و بر ظهور نظریه از دادهها و مقایسه مستمر تأکید دارد.
رویکرد اشتراوسی
در رویکرد مرتبط با اشتراوس و کوربین (Strauss & Corbin)، فرایندهایی مانند کدگذاری باز، محوری و انتخابی بهصورت مشخصتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
رویکرد سازهگرایانه
در گراندد تئوری سازهگرایانه، نقش تعامل میان پژوهشگر، مشارکتکنندگان و دادهها در شکلگیری تفسیر و نظریه بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
بنابراین، هنگام نگارش پایاننامه باید مشخص شود کدام رویکرد گراندد تئوری انتخاب شده است؛ زیرا مراحل و اصطلاحات مورد استفاده ممکن است با توجه به رویکرد متفاوت باشند.
مزایا و محدودیتهای روش گراندد تئوری
مزایای گراندد تئوری
- مناسب برای پدیدههای پیچیده و فرایندی
- امکان کشف مفاهیم جدید
- قابلیت تولید چارچوب نظری از دادههای واقعی
- انعطافپذیری در جمعآوری داده
- توجه به تجربه مشارکتکنندگان
- امکان توضیح روابط میان عوامل مختلف
محدودیتهای گراندد تئوری
- تحلیل دادهها زمانبر است.
- نیازمند مهارت بالای پژوهشگر در تحلیل کیفی است.
- کدگذاری و مقولهبندی میتواند پیچیده باشد.
- نمونهگیری نظری نیازمند تصمیمگیری مستمر است.
- کیفیت نظریه نهایی به کیفیت دادهها و تحلیل وابستگی زیادی دارد.
اشتباهات رایج در اجرای گراندد تئوری
استفاده از مدل آماده به جای تولید نظریه
اگر پژوهشگر از ابتدا یک مدل ثابت را بر دادهها تحمیل کند، ممکن است با منطق اکتشافی گراندد تئوری سازگار نباشد.
یکی دانستن کد و مقوله
کد معمولاً مفهومی کوچکتر و نزدیکتر به داده است، در حالی که مقوله مجموعهای مفهومیتر از چند کد مرتبط است.
توقف تحلیل پس از کدگذاری اولیه
کدگذاری اولیه تنها بخشی از فرایند است و پژوهشگر باید روابط و ساختار مقولهها را نیز بررسی کند.
تعیین تعداد ثابت مصاحبهها از ابتدا
در نمونهگیری نظری، تعداد مشارکتکنندگان میتواند بر اساس روند تحلیل و رسیدن به اشباع نظری تغییر کند.
ادعای اشباع نظری بدون شواهد کافی
صرفاً زیاد بودن تعداد مصاحبهها به معنای رسیدن به اشباع نظری نیست. باید مشخص شود دادههای جدید دیگر به شکل معناداری مقولهها و نظریه را توسعه نمیدهند.
جمعبندی مراحل روش گراندد تئوری
روش گراندد تئوری یا نظریه داده بنیاد، یک فرایند دادهمحور، تحلیلی و رفتوبرگشتی برای توسعه نظریه از دل دادههای واقعی است.
بهطور خلاصه، مراحل اصلی آن را میتوان چنین بیان کرد:
۱. انتخاب مسئله پژوهش
۲. بررسی اولیه ادبیات و تعیین زمینه پژوهش
۳. انتخاب مشارکتکنندگان و جمعآوری دادههای اولیه
۴. کدگذاری اولیه یا باز
۵. مقایسه مستمر دادهها و کدها
۶. تشکیل مقولهها
۷. کدگذاری محوری و بررسی روابط میان مقولهها
۸. نمونهگیری نظری
۹. شناسایی مقوله مرکزی
۱۰. کدگذاری انتخابی و یکپارچهسازی یافتهها
۱۱. رسیدن به اشباع نظری
۱۲. ارائه نظریه یا مدل مفهومی نهایی
نکته کلیدی این است که گراندد تئوری صرفاً کدگذاری چند مصاحبه نیست. هدف نهایی آن، عبور از دادههای خام و کدهای اولیه و رسیدن به یک توضیح نظری منسجم و مبتنی بر داده درباره پدیده مورد مطالعه است.
اگر قرار است از نظریه داده بنیاد در پروپوزال یا پایاننامه استفاده کنید، انتخاب رویکرد گراندد تئوری، طراحی نمونهگیری نظری، نحوه کدگذاری، معیار اشباع نظری و شیوه ارائه نظریه نهایی باید از ابتدا با منطق روششناختی پژوهش هماهنگ باشد.
