انواع فریبکاری در پژوهش های علمی

انواع فریبکاری در پژوهش‌های علمی؛ آشنایی با مصادیق تخلف و نقض اخلاق پژوهش

فریبکاری در پژوهش‌های علمی یکی از جدی‌ترین مصادیق نقض اخلاق پژوهش است و می‌تواند اعتبار یک مقاله، پایان‌نامه، رساله، پژوهشگر و حتی یک مؤسسه علمی را تحت تأثیر قرار دهد. این تخلفات فقط به جعل نتایج محدود نمی‌شوند و می‌توانند از مرحله طراحی پژوهش تا جمع‌آوری، تحلیل، انتشار و حتی ارجاع‌دهی به منابع رخ دهند.

مصادیقی مانند ساختن داده‌ها، جعل یا دستکاری داده‌ها، سرقت علمی، دستکاری تصاویر و نتایج، گزارش گزینشی یافته‌ها و انتشار تکراری از جمله رفتارهایی هستند که در چارچوب‌های مختلف اخلاق پژوهش مورد توجه قرار می‌گیرند.

در این مطلب از آکادمی ساپتز با مهم‌ترین انواع فریبکاری در پژوهش‌های علمی، تفاوت میان خطای پژوهشی و تخلف عمدی و پیامدهای رعایت نکردن اصول اخلاق پژوهش آشنا می‌شوید.

فریبکاری در پژوهش های علمی

فریب کاری‌ در پژوهش‌

صداقت در پژوهش های علمی و امانت داری و عدم فریبکاری در پژوهش، در گزارش یافته های آن، اصلی بدیهی در اخلاق پژوهشی است. پژوهشگران خود را به رعایت آن ملزم می دانند. اما گاهی این اصل بدیهی نقض می شود. گرچه موارد آن بسیار محدود و معدود است، اما شاید بهتر باشد در این جا به آن ها اشاره شود. چرا که آگاهی از آن‎ها برای نویسندگان ضروری است.

پیشنهاد مطالعه: انجام پایان نامه

مهم‌ترین فریبکاری در پژوهش که ممکن است اتفاق بیفتند عبارتند از:

داده سازی،

سرقت محتوایی،

فریب کاری علمی،

دستکاری در داده ها.

مهم ترین فریبکاری در پژوهش سرقت علمی است که در ادامه توضیح داده می شود.

سرقت محتوایی

منظور از سرقت محتوایی به عنوان فریب کاری‌ در پژوهش‌ (علمی یا ادبی)، استفاده غیر مجاز از آثار دیگران و بدون استناد به آن هاست. به سخنی دیگر ، معمولا سرقت محتوایی وقتی رخ می دهد که کسی بدون ذکر منبع اصلی، محتوای متعلق به دیگران را محصول کار و اندیشه خود معرفی کند. برای جلوگیری از این پدیده سامانه هایی برای همانندجویی وجود دارد.

چنانچه بخواهد از امتیازهای آن بهره مند شود. فریبکاری در پژوهش به شکل سرقت محتوایی انواع و شکل های مختلفی دارد. بدترین نوع آن انتشار اثر یا آثار دیگران به نام فردی است که هیچ سهم و نقشی در تولید آن اثر نداشته است. یعنی هرگاه فردی نوشته، یا هر نوع محصول فکری دیگران را (اعم از آثار مکتوب، اختراعات، اکتشافات، و موارد مشابه) به نام خود منتشر سازد و آن را به دروغ حاصل کار خویش معرفی کند، مرتکب بدترین نوع سرقت محتوایی شده است.

نوع دیگر از سرقت محتوایی

نسخه برداری و رونویسی مستقیم بخش هایی از آثار دیگران بدون استناد به منبع اصلی است. یعنی در حالی که امکان معرفی و استناد به این منابع وجود دارد، عمدا مشخصات آن ها ذکر نشده است. گاهی نیز مشخصات و نشانی منبع اصلی ذکر می شود، اما میزان و حجم مطالب برگرفته از آن بسیار بیشتر از حدمجاز است. مثلا چندین صفحه کامل یا فصلی از یک کتاب عینا بازنویسی یا رونوشت شده است بدیهی است که صرفا استناد به این آثار توجیهی برای این رونوشت غیر مجاز نیست.

داده‌سازی

یکی دیگر از انواع فریب کاری‌ در پژوهش‌، داده سازی است. در چنین مواردی یافته های پژوهش مبتنی بر شواهد و داده های واقعی نیست. متاسفانه آن چه به عنوان داده مطرح شده غیر واقعی و ساختگی است. گاهی نیز متاسفانه این فریبکاری در چگونگی استناد به آثار و منابع مورد استفاده رخ می دهد. در چنین شرایطی به منابع استناد داده می شود که یا وجود ندارند یا عمدا به اشتباه ارائه شده است.

یا این که برعکس به منابع واقعی استناد شده، اما عملا نویسنده این منابع را هرگز ندیده یا هیچ استفاده ای از آن ها نکرده است. بلکه این استنادهای غیر واقعی فقط برای این بوده که وی نشان دهد مطالعات گسترده ای داشته است.

دستکاری در داده‌ها

منظور از دستکاری در داده ها به عنوان نوعی فریبکاری در پژوهش، تغییر مغرضانه داده ها برای اثبات یا رد فرضیه ای خاص، یا تغییر مسیر پژوهش در جهتی مشخص است. مثلا ممکن است نتایج به دست آمده پیش فرض های پژوهشگر را نقض کند. اما او به جای قبول این واقعیت، داده های واقعی را نادیده بگیرد، نظر خود را به عنوان یافته پژوهشی ارائه کند.

گاهی نیز ممکن است فردی عمدا برخی از داده ها را نادیده بگیرد. همچنین بدون دلیلی منطقی برای بخشی از آن اهمیت ویژه ای قائل شود تا فرضیات خود را که عملا رد شده اثبات کند. بدیهی است که هر یک از موارد فوق از نظر علمی کاملا مردود و ناپسند است و خلاف اخلاق پژوهشی است.

راهکار

علاوه بر این دستکاری در داده ها و داده سازی و سرقت علمی نمونه های دیگری از فریبکاری در پژوهش است که متاسفانه گاهی رخ می دهد. با آموزش شیوه های صحیح استناد دهی می توان از بروز چنین خطاهای آشکاری جلوگیری کرد.

سوالات متداول

۱. فریبکاری در پژوهش علمی چیست؟

فریبکاری پژوهشی به رفتارهایی گفته می‌شود که در آن پژوهشگر عمداً اطلاعات، داده‌ها، روش اجرا، نتایج یا سهم افراد در پژوهش را به شکل نادرست ارائه می‌کند و در نتیجه، تصویری غیرواقعی از فرایند یا یافته‌های پژوهش ایجاد می‌شود.

این مفهوم با یک اشتباه سهوی متفاوت است؛ زیرا در فریبکاری معمولاً عنصر عمد یا رفتار آگاهانه نقش دارد.

۲. مهم‌ترین انواع فریبکاری در پژوهش کدام‌اند؟

از مهم‌ترین مصادیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ساخت داده‌ها (Fabrication): ایجاد داده یا نتیجه‌ای که در واقع جمع‌آوری یا مشاهده نشده است.
• جعل یا دستکاری داده‌ها (Falsification): تغییر، حذف یا دستکاری داده‌ها یا فرایند پژوهش به‌گونه‌ای که نتیجه پژوهش تحریف شود.
• سرقت علمی (Plagiarism): استفاده از ایده، متن، داده یا دستاورد دیگران بدون انتساب مناسب.
• دستکاری تصاویر یا شواهد: تغییر غیرموجه تصاویر، نمودارها یا سایر شواهد پژوهشی.
• گزارش گزینشی نتایج: ارائه فقط یافته‌هایی که از یک نتیجه خاص حمایت می‌کنند و نادیده گرفتن نتایج مرتبط دیگر.
• انتشار تکراری یا همپوشان: انتشار یک محتوای پژوهشی بدون شفافیت لازم درباره انتشار قبلی آن.

مصادیق دقیق تخلف ممکن است بر اساس سیاست دانشگاه، مجله و نهادهای پژوهشی متفاوت باشد.

۳. تفاوت جعل و ساخت داده چیست؟

ساخت داده (Fabrication) یعنی داده یا نتیجه‌ای اساساً وجود نداشته باشد اما پژوهشگر آن را ایجاد و به‌عنوان داده واقعی گزارش کند.

در مقابل، جعل یا دستکاری داده (Falsification) زمانی رخ می‌دهد که داده، فرایند، ابزار یا نتایج واقعی به‌صورت ناموجه تغییر داده شوند تا نتیجه موردنظر حاصل شود.

۴. آیا حذف داده‌های نامطلوب فریبکاری محسوب می‌شود؟

اگر حذف داده‌ها بدون دلیل علمی معتبر و با هدف تغییر نتیجه پژوهش انجام شود، می‌تواند مصداق دستکاری پژوهش باشد. در مقابل، حذف داده به دلایل روش‌شناختی از پیش تعیین‌شده و قابل توجیه، در صورتی که شفاف و مستند گزارش شود، لزوماً تخلف نیست.

برای مثال، اگر پژوهشگر معیار مشخصی برای شناسایی داده‌های پرت تعیین کرده باشد، باید روش و منطق حذف داده‌ها را گزارش کند.

۵. آیا استفاده بدون ارجاع از متن دیگران فقط یک مشکل نگارشی است؟

خیر. استفاده از متن، ایده، داده یا سایر دستاوردهای دیگران بدون انتساب مناسب می‌تواند سرقت علمی محسوب شود و از نظر اخلاق پژوهش اهمیت جدی دارد.

حتی در صورت بازنویسی متن، اگر ایده یا اطلاعات متعلق به منبع دیگری است، در موارد لازم باید به منبع اصلی ارجاع داده شود.

۶. آیا اشتباه آماری فریبکاری پژوهشی محسوب می‌شود؟

هر اشتباه آماری الزاماً فریبکاری نیست. ممکن است پژوهشگر به دلیل ناآشنایی یا خطای محاسباتی، تحلیل نادرستی انجام دهد. اما اگر پژوهشگر آگاهانه آزمون یا تحلیل را به شکلی انتخاب یا دستکاری کند که نتیجه مطلوب ایجاد شود، موضوع می‌تواند از یک خطای ساده فراتر رفته و به نقض اخلاق پژوهش نزدیک شود.

۷. آیا گزارش نکردن نتایج منفی نوعی فریبکاری است؟

گزارش نکردن یا پنهان کردن یافته‌های مهم می‌تواند در برخی شرایط یک رفتار مسئله‌دار از نظر اخلاق پژوهش باشد، به‌خصوص اگر باعث ایجاد تصویری گمراه‌کننده از نتایج شود.

پژوهشگر باید روش گزارش نتایج را مطابق طراحی پژوهش، استانداردهای رشته و الزامات مجله انجام دهد و از ارائه تصویری انتخابی و گمراه‌کننده خودداری کند.

۸. آیا تغییر تصاویر و نمودارهای علمی مجاز است؟

ویرایش‌هایی که صرفاً برای خوانایی و ارائه بهتر انجام می‌شوند، ممکن است مجاز باشند؛ اما تغییرات نباید ماهیت داده یا شواهد را تحریف کنند. هر نوع پردازش قابل توجه، به‌ویژه در تصاویر علمی، باید مطابق دستورالعمل مجله یا دانشگاه و در صورت لزوم به‌صورت شفاف گزارش شود.

۹. پیامدهای فریبکاری در پژوهش چیست؟

پیامدها به نوع تخلف و مقررات نهاد مربوط بستگی دارد و می‌تواند شامل رد مقاله، پس‌گرفتن مقاله منتشرشده، اصلاح یا ابطال نتایج، برخورد انضباطی دانشگاهی، آسیب به اعتبار حرفه‌ای پژوهشگر و محدودیت در فعالیت‌های پژوهشی باشد.

در موارد جدی، آثار تخلف می‌تواند فراتر از خود پژوهشگر و بر اعتماد عمومی به نتایج علمی نیز اثر بگذارد.

۱۰. چگونه می‌توان از فریبکاری در پژوهش جلوگیری کرد؟

مهم‌ترین راهکارها عبارت‌اند از:

• ثبت دقیق فرایند گردآوری و تحلیل داده‌ها
• تعریف روش پژوهش پیش از اجرای مطالعه
• نگهداری مستندات و داده‌های پژوهش
• گزارش شفاف روش‌ها و نتایج
• ارجاع صحیح به منابع
• اعلام محدودیت‌های پژوهش
• پرهیز از دستکاری داده‌ها برای رسیدن به نتیجه مطلوب
• رعایت دستورالعمل‌های دانشگاه و مجله
• استفاده مسئولانه از ابزارهای آماری و هوش مصنوعی
• دریافت آموزش کافی درباره اخلاق پژوهش

جمع‌بندی

فریبکاری در پژوهش‌های علمی فقط به ساختن داده‌های جعلی محدود نمی‌شود. هر اقدامی که عمداً تصویری نادرست یا گمراه‌کننده از فرایند، داده‌ها، نتایج یا سهم علمی افراد ارائه کند، می‌تواند از منظر اخلاق پژوهش مسئله‌ساز باشد.

از مهم‌ترین مصادیق آن می‌توان به ساخت داده، جعل یا دستکاری داده، سرقت علمی، دستکاری شواهد، گزارش گزینشی و برخی انواع انتشار تکراری یا همپوشان اشاره کرد.

نکته مهم این است که میان خطای غیرعمدی، ضعف روش‌شناختی و تخلف عمدی تفاوت وجود دارد. یک اشتباه علمی لزوماً فریبکاری نیست؛ اما پژوهشگر مسئول است خطاها را تا حد امکان شناسایی، اصلاح و به‌صورت شفاف گزارش کند.

پژوهش علمی زمانی ارزشمند است که یافته‌های آن بر پایه داده واقعی، روش شفاف، تحلیل صحیح و صداقت علمی شکل گرفته باشد. هدف اخلاق پژوهش نیز فقط جلوگیری از مجازات نیست؛ بلکه حفظ اعتماد به علم و اطمینان از قابل اتکا بودن دانش تولیدشده است.

در پژوهش علمی، نتیجه مطلوب هرگز نباید مهم‌تر از حقیقت داده‌ها باشد. پژوهشگر حرفه‌ای کسی نیست که همیشه به نتیجه مورد انتظار می‌رسد؛ بلکه کسی است که یافته‌ها را همان‌گونه که هستند، با روش و محدودیت‌های واقعی پژوهش گزارش می‌کند.

آکادمی ساپتز در آموزش روش تحقیق، نگارش علمی و اصول پژوهش، بر رعایت اخلاق پژوهش، اصالت علمی و گزارش شفاف یافته‌ها تأکید دارد.