انواع روش تحقیق در پژوهش؛ طبقه بندی روش های تحقیق
انتخاب روش تحقیق مناسب یکی از مهمترین مراحل انجام هر پژوهش دانشگاهی است. دانشجویان هنگام نگارش پایان نامه و مقاله با اصطلاحاتی مانند تحقیق توصیفی، پیمایشی، همبستگی، علی ـ مقایسهای، آزمایشی، کیفی، کمی، آمیخته، بنیادی و کاربردی مواجه میشوند؛ اما تفاوت این روشها چیست و هرکدام در چه شرایطی کاربرد دارند؟
روش تحقیق مشخص میکند پژوهشگر چگونه مسئله پژوهش را بررسی، دادهها را جمعآوری و یافتهها را تحلیل میکند. بنابراین انتخاب روش تحقیق باید با موضوع، سؤالهای پژوهش، فرضیهها، نوع دادهها و هدف مطالعه هماهنگ باشد.
در این مقاله از آکادمی ساپتز، انواع روش تحقیق را از چند زاویه مختلف بررسی میکنیم تا بتوانید روش مناسب برای پایان نامه، مقاله یا طرح پژوهشی خود را بهتر انتخاب کنید.
روش تحقیق چیست؟
روش تحقیق مجموعهای از اصول، مراحل و تکنیکهایی است که پژوهشگر برای بررسی یک مسئله علمی و دستیابی به پاسخ سؤالهای پژوهش به کار میگیرد.
روش تحقیق به پرسشهایی مانند موارد زیر پاسخ میدهد:
- پژوهش با چه رویکردی انجام میشود؟
- هدف تحقیق چیست؟
- اطلاعات از چه منابعی به دست میآیند؟
- جامعه آماری یا جامعه مورد مطالعه چیست؟
- نمونه آماری چگونه انتخاب میشود؟
- ابزار گردآوری دادهها چیست؟
- دادهها چگونه تحلیل میشوند؟
- چگونه میتوان اعتبار یافتههای پژوهش را ارزیابی کرد؟
بنابراین روش تحقیق را میتوان نقشه اجرایی پژوهش دانست.
انواع روش تحقیق چگونه طبقهبندی میشوند؟
روشهای تحقیق را نمیتوان فقط در یک فهرست ساده قرار داد؛ زیرا یک پژوهش ممکن است همزمان از چند منظر طبقهبندی شود.
برای مثال، یک پژوهش میتواند:
از نظر هدف کاربردی، از نظر رویکرد کمی و از نظر روش اجرا توصیفی ـ پیمایشی باشد.
بنابراین وقتی میگوییم «تحقیق توصیفی» یا «تحقیق کمی»، الزاماً درباره یک نوع طبقهبندی واحد صحبت نمیکنیم.
مهمترین شیوههای طبقهبندی روش تحقیق عبارتاند از:
- طبقهبندی بر اساس هدف
- طبقهبندی بر اساس رویکرد پژوهش
- طبقهبندی بر اساس روش اجرا و طراحی پژوهش
- طبقهبندی بر اساس شیوه گردآوری دادهها
- طبقهبندی بر اساس زمان و نحوه بررسی پدیده
در ادامه هر یک را بررسی میکنیم.
انواع روش تحقیق بر اساس هدف
یکی از رایجترین روشهای طبقهبندی پژوهش، توجه به هدف تحقیق است.
بر این اساس، پژوهشها معمولاً به تحقیق بنیادی، کاربردی و توسعهای تقسیم میشوند.
تحقیق بنیادی چیست؟
تحقیق بنیادی با هدف گسترش دانش نظری، توسعه مفاهیم و افزایش شناخت علمی از یک پدیده انجام میشود.
در این نوع پژوهش، هدف اصلی الزاماً حل فوری یک مشکل عملی نیست؛ بلکه پژوهشگر تلاش میکند دانش موجود درباره یک موضوع را توسعه دهد.
برای مثال، مطالعه نظری درباره عوامل مؤثر بر شکلگیری رفتار اقتصادی افراد میتواند در دسته پژوهشهای بنیادی قرار گیرد.
ویژگیهای تحقیق بنیادی
- تمرکز بر توسعه دانش
- توجه به نظریهها و مفاهیم
- افزایش شناخت درباره یک پدیده
- کاربرد بالقوه یافتهها در پژوهشهای آینده
تحقیق کاربردی چیست؟
تحقیق کاربردی با هدف استفاده از دانش علمی برای حل یک مسئله واقعی انجام میشود.
برای مثال، پژوهشی با عنوان «بررسی عوامل مؤثر بر کاهش رضایت مشتریان یک بانک» میتواند یک تحقیق کاربردی باشد؛ زیرا نتایج آن قابلیت استفاده در تصمیمگیریهای سازمانی را دارد.
ویژگیهای تحقیق کاربردی
- تمرکز بر یک مسئله واقعی
- استفاده از دانش علمی برای حل مسئله
- ارتباط نزدیک با نیازهای سازمانها و جامعه
- قابلیت استفاده از نتایج در تصمیمگیری
تحقیق توسعهای چیست؟
تحقیق توسعهای با هدف طراحی، توسعه یا بهبود یک محصول، خدمت، فرایند، فناوری یا روش انجام میشود.
این نوع پژوهش بهخصوص در حوزههایی مانند فناوری، مهندسی، علوم پزشکی و توسعه محصولات اهمیت زیادی دارد.
انواع روش تحقیق بر اساس رویکرد پژوهش
از مهمترین طبقهبندیهای روش تحقیق، تقسیم پژوهشها به کمی، کیفی و آمیخته است.
تحقیق کمی چیست؟
در تحقیق کمی، دادهها عمدتاً به شکل عددی جمعآوری و تحلیل میشوند.
هدف پژوهش کمی میتواند اندازهگیری متغیرها، بررسی روابط میان آنها، مقایسه گروهها یا آزمون فرضیهها باشد.
برای مثال:
«بررسی رابطه بین رضایت شغلی و بهرهوری کارکنان»
میتواند با استفاده از پرسشنامه و روشهای آماری مورد بررسی قرار گیرد.
ابزارهای رایج تحقیق کمی
- پرسشنامه
- آزمونهای استاندارد
- دادههای آماری
- پایگاههای داده
- دادههای ثبتی
تحلیل داده در تحقیق کمی
بسته به طراحی پژوهش میتوان از روشهایی مانند:
- آمار توصیفی
- آزمون t
- تحلیل واریانس
- همبستگی
- رگرسیون
- تحلیل عاملی
- مدلیابی معادلات ساختاری
استفاده کرد.
تحقیق کیفی چیست؟
تحقیق کیفی با هدف درک عمیق یک پدیده، تجربه، رفتار، نگرش یا دیدگاه انجام میشود.
در تحقیق کیفی، دادهها معمولاً به شکل متن، روایت، گفتوگو یا مشاهده جمعآوری میشوند.
برای مثال، اگر پژوهشگر بخواهد تجربه دانشجویان از آموزش مجازی را بررسی کند، میتواند با تعدادی از دانشجویان مصاحبه عمیق انجام دهد و تجربههای آنها را تحلیل کند.
روشهای رایج تحقیق کیفی
- مصاحبه عمیق
- مصاحبه نیمهساختاریافته
- مشاهده
- گروه کانونی
- تحلیل اسناد
- تحلیل محتوا
- تحلیل مضمون
انواع معروف پژوهش کیفی
بر اساس طرح و رویکرد پژوهش، روشهایی مانند موارد زیر نیز مطرح میشوند:
- پدیدارشناسی
- نظریه زمینهای
- مطالعه موردی
- قومنگاری
- پژوهش روایی
تحقیق آمیخته چیست؟
تحقیق آمیخته (Mixed Methods) پژوهشی است که در آن از رویکردهای کمی و کیفی به صورت برنامهریزیشده و مکمل استفاده میشود.
در این روش، پژوهشگر تلاش میکند از نقاط قوت هر دو رویکرد بهره ببرد.
برای مثال، پژوهشگر ممکن است ابتدا با مصاحبه با افراد، عوامل مؤثر بر یک پدیده را شناسایی کند و سپس با طراحی پرسشنامه، میزان اهمیت این عوامل را در جامعه بزرگتری بررسی کند.
چه زمانی تحقیق آمیخته مناسب است؟
تحقیق آمیخته میتواند زمانی مناسب باشد که:
- مسئله پژوهش ابعاد کمی و کیفی داشته باشد.
- دادههای عددی بهتنهایی کافی نباشند.
- نیاز به درک عمیق تجربهها در کنار سنجش کمی وجود داشته باشد.
- پژوهشگر بخواهد یافتههای دو رویکرد را با یکدیگر مقایسه یا تکمیل کند.
انواع روش تحقیق بر اساس روش اجرا
یکی از مهمترین دستهبندیها، روش تحقیق بر اساس شیوه اجرای پژوهش و نوع رابطهای است که پژوهشگر میان متغیرها بررسی میکند.
در این دسته، روشهایی مانند تحقیق توصیفی، همبستگی، علی ـ مقایسهای و آزمایشی قرار میگیرند.
تحقیق توصیفی چیست؟
تحقیق توصیفی با هدف توصیف وضعیت موجود یک پدیده، گروه، جامعه یا متغیر انجام میشود.
در این روش، پژوهشگر تلاش میکند تصویری دقیق از وضعیت موجود ارائه دهد.
برای مثال:
«بررسی میزان رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی دانشگاه»
میتواند یک پژوهش توصیفی باشد.
تحقیق توصیفی خود شامل طرحها و روشهای مختلفی است.
تحقیق پیمایشی چیست؟
تحقیق پیمایشی یکی از روشهای رایج تحقیق توصیفی است که در آن دادهها از تعداد نسبتاً زیادی از افراد جمعآوری میشوند.
پرسشنامه یکی از رایجترین ابزارهای تحقیق پیمایشی است.
برای مثال:
«بررسی نگرش شهروندان نسبت به خدمات الکترونیکی دولت»
میتواند با روش پیمایشی انجام شود.
تحقیق همبستگی چیست؟
تحقیق همبستگی برای بررسی رابطه میان دو یا چند متغیر استفاده میشود.
برای مثال، پژوهشگر میتواند بررسی کند آیا میان:
- رضایت شغلی و عملکرد کارکنان
- استرس و کیفیت زندگی
- سرمایهگذاری و رشد اقتصادی
رابطهای وجود دارد یا خیر.
نکته بسیار مهم این است که همبستگی بهتنهایی علت و معلول را اثبات نمیکند.
اگر دو متغیر با یکدیگر همبستگی داشته باشند، نمیتوان صرفاً بر اساس این رابطه نتیجه گرفت که تغییر یکی از آنها علت تغییر دیگری است.
تحقیق علی ـ مقایسهای چیست؟
در تحقیق علی ـ مقایسهای، پژوهشگر گروههایی را که از قبل در یک ویژگی یا شرایط خاص با یکدیگر تفاوت دارند، مقایسه میکند.
در این نوع پژوهش، برخلاف آزمایش واقعی، پژوهشگر معمولاً متغیر مستقل را به صورت مستقیم دستکاری نمیکند.
برای مثال، ممکن است پژوهشگری عملکرد تحصیلی دانشجویانی را که دارای تجربه آموزش حضوری و غیرحضوری هستند، با یکدیگر مقایسه کند.
تحقیق آزمایشی چیست؟
تحقیق آزمایشی یکی از روشهایی است که برای بررسی روابط علت و معلولی به کار میرود.
در پژوهش آزمایشی، پژوهشگر معمولاً یک متغیر مستقل را دستکاری میکند و تغییرات متغیر وابسته را بررسی میکند.
در بسیاری از طرحهای آزمایشی، گروه آزمایش و گروه کنترل وجود دارند.
برای مثال، پژوهشگر میتواند تأثیر یک روش آموزشی جدید را بر عملکرد تحصیلی دانشآموزان بررسی کند.
یک گروه از روش آموزشی جدید استفاده میکند و گروه دیگر با روش معمول آموزش میبیند؛ سپس نتایج دو گروه با یکدیگر مقایسه میشوند.
تحقیق نیمهآزمایشی چیست؟
در تحقیق نیمهآزمایشی پژوهشگر قصد دارد اثر یک مداخله یا عامل را بررسی کند، اما امکان کنترل و تخصیص تصادفی کامل مانند آزمایش واقعی وجود ندارد.
این روش در بسیاری از تحقیقات آموزشی، روانشناسی، مدیریت و علوم اجتماعی کاربرد دارد.
تحقیق تاریخی چیست؟
تحقیق تاریخی برای بررسی و تحلیل رویدادها، اسناد و شواهد مربوط به گذشته انجام میشود.
پژوهشگر در این روش از منابعی مانند:
- اسناد تاریخی
- نامهها
- آرشیوها
- کتابها
- روزنامههای قدیمی
- گزارشهای رسمی
- خاطرات و سایر منابع معتبر
برای بازسازی و تحلیل یک رویداد یا دوره تاریخی استفاده میکند.
مطالعه موردی چیست؟
مطالعه موردی (Case Study) به بررسی عمیق یک مورد یا تعداد محدودی از موارد در یک زمینه واقعی گفته میشود.
«مورد» میتواند یک:
- سازمان
- شرکت
- مدرسه
- بیمارستان
- فرد
- پروژه
- رویداد
- جامعه
باشد.
هدف مطالعه موردی، شناخت عمیق و چندجانبه مورد مورد مطالعه است.
پژوهش اقدامپژوهی چیست؟
اقدامپژوهی (Action Research) معمولاً برای حل یا بهبود یک مسئله عملی در یک محیط واقعی انجام میشود.
در این روش، پژوهشگر یا فرد حرفهای مسئله را شناسایی میکند، برای بهبود وضعیت اقدام میکند، نتایج اقدام را بررسی میکند و بر اساس یافتهها اقدامات بعدی را اصلاح میکند.
اقدامپژوهی در محیطهای آموزشی کاربرد زیادی دارد.
برای مثال، یک معلم میتواند با هدف افزایش مشارکت دانشآموزان، روش آموزشی جدیدی اجرا و نتایج آن را بررسی کند.
تحقیق اکتشافی چیست؟
تحقیق اکتشافی زمانی کاربرد دارد که درباره یک موضوع یا مسئله، اطلاعات کافی وجود نداشته باشد و پژوهشگر بخواهد شناخت اولیه و عمیقتری از آن به دست آورد.
در این نوع پژوهش، هدف میتواند:
- شناسایی ابعاد یک مسئله
- کشف متغیرهای مهم
- شناسایی دیدگاهها و تجربهها
- ایجاد ایده برای تحقیقات آینده
باشد.
روشهای کیفی مانند مصاحبه و گروه کانونی میتوانند در تحقیقات اکتشافی کاربرد داشته باشند.
تحقیق توصیفی ـ تحلیلی چیست؟
در تحقیق توصیفی ـ تحلیلی پژوهشگر علاوه بر توصیف وضعیت موجود، به تحلیل روابط، ویژگیها یا عوامل مرتبط با پدیده مورد مطالعه نیز میپردازد.
این اصطلاح در برخی رشتهها، بهخصوص علوم انسانی، اجتماعی و مطالعات کتابخانهای، کاربرد گستردهای دارد.
تحقیق مقطعی چیست؟
تحقیق مقطعی (Cross-sectional) دادهها را در یک مقطع یا بازه زمانی مشخص جمعآوری میکند.
برای مثال، اگر نگرش دانشجویان یک دانشگاه در سال تحصیلی مشخص بررسی شود، پژوهش میتواند ماهیت مقطعی داشته باشد.
این روش معمولاً برای بررسی وضعیت موجود یا رابطه میان متغیرها در یک مقطع زمانی استفاده میشود.
تحقیق طولی چیست؟
در تحقیق طولی (Longitudinal) پژوهشگر یک پدیده، گروه یا متغیر را در طول زمان بررسی میکند.
در این روش، دادهها ممکن است در چند نقطه زمانی جمعآوری شوند تا تغییرات و روندها مشخص شوند.
برای مثال، بررسی تغییرات نگرش کارکنان یک سازمان طی پنج سال، یک نمونه از مطالعه طولی است.
تحقیق کتابخانهای چیست؟
تحقیق کتابخانهای بر استفاده از منابع و اسناد موجود برای گردآوری اطلاعات تمرکز دارد.
منابع مورد استفاده میتوانند شامل:
- کتابها
- مقالات علمی
- پایان نامهها
- گزارشهای پژوهشی
- اسناد رسمی
- پایگاههای اطلاعات علمی
باشند.
روش کتابخانهای در مطالعات نظری، مرور ادبیات، بررسی پیشینه پژوهش و بسیاری از تحقیقات علوم انسانی کاربرد دارد.
نکته مهم اینکه «کتابخانهای» لزوماً رقیب «کمی یا کیفی» نیست؛ یک پژوهش میتواند از نظر رویکرد کیفی باشد و برای گردآوری بخشی از اطلاعات از منابع کتابخانهای استفاده کند.
تحقیق میدانی چیست؟
در تحقیق میدانی پژوهشگر دادهها را در محیط واقعی مورد مطالعه جمعآوری میکند.
پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده و اندازهگیری مستقیم از ابزارهای رایج جمعآوری داده در پژوهشهای میدانی هستند.
برای مثال، بررسی رضایت مشتریان یک فروشگاه با مراجعه به مشتریان و تکمیل پرسشنامه، میتواند پژوهشی میدانی باشد.
تفاوت روشهای تحقیق در یک نگاه
| روش تحقیق | هدف اصلی | ابزار یا ویژگی رایج |
|---|---|---|
| بنیادی | توسعه دانش و نظریه | مطالعه نظری و پژوهش علمی |
| کاربردی | حل مسئله واقعی | دادههای واقعی و کاربردی |
| کمی | اندازهگیری و تحلیل عددی | پرسشنامه و تحلیل آماری |
| کیفی | درک عمیق پدیده | مصاحبه، مشاهده و متن |
| آمیخته | ترکیب کمی و کیفی | استفاده مکمل از دو رویکرد |
| توصیفی | توصیف وضعیت موجود | پرسشنامه، مشاهده و دادههای موجود |
| پیمایشی | بررسی ویژگیها و نگرشها | پرسشنامه |
| همبستگی | بررسی رابطه متغیرها | ضریب همبستگی و مدلهای مرتبط |
| علی ـ مقایسهای | مقایسه گروههای موجود | مقایسه گروهها |
| آزمایشی | بررسی اثر و رابطه علّی | مداخله و کنترل شرایط |
| نیمهآزمایشی | بررسی اثر مداخله با کنترل محدودتر | گروههای آزمایش و مقایسه |
| مطالعه موردی | بررسی عمیق یک مورد | منابع متعدد و تحلیل عمیق |
| تاریخی | بررسی پدیدههای گذشته | اسناد و منابع تاریخی |
| اقدامپژوهی | حل مسئله عملی | اقدام، مشاهده و اصلاح |
| مقطعی | بررسی در یک مقطع زمانی | جمعآوری داده در یک زمان |
| طولی | بررسی تغییرات در طول زمان | چند مرحله گردآوری داده |
| کتابخانهای | استفاده از منابع موجود | کتاب، مقاله و اسناد |
| میدانی | گردآوری داده در محیط واقعی | پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده |
چگونه روش تحقیق مناسب را انتخاب کنیم؟
انتخاب روش تحقیق باید از مسئله پژوهش شروع شود، نه از نام یک روش تحقیق.
برای انتخاب روش مناسب، مراحل زیر را طی کنید.
۱. هدف پژوهش را مشخص کنید
ابتدا مشخص کنید که هدف شما چیست:
- توسعه دانش؟
- حل یک مسئله؟
- توصیف وضعیت موجود؟
- بررسی رابطه بین متغیرها؟
- بررسی تأثیر یک عامل؟
- کشف تجربهها و دیدگاهها؟
۲. سؤال پژوهش را بررسی کنید
نوع سؤال پژوهش میتواند مسیر انتخاب روش را مشخص کند.
اگر سؤال بر رابطه بین متغیرها تمرکز دارد، روش همبستگی ممکن است مناسب باشد.
اگر سؤال درباره تأثیر یک مداخله باشد، روش آزمایشی یا نیمهآزمایشی ممکن است مطرح شود.
اگر سؤال درباره تجربه و معنای یک پدیده باشد، رویکرد کیفی میتواند مناسبتر باشد.
۳. نوع داده مورد نیاز را مشخص کنید
اگر به دادههای عددی نیاز دارید، رویکرد کمی احتمالاً مناسبتر است.
اگر برای پاسخ به مسئله به تجربهها، روایتها و دیدگاههای افراد نیاز دارید، رویکرد کیفی میتواند انتخاب مناسبی باشد.
اگر هر دو نوع داده ضروری باشند، تحقیق آمیخته میتواند مورد توجه قرار گیرد.
۴. روش تحلیل دادهها را از قبل در نظر بگیرید
پیش از انتخاب روش تحقیق، مشخص کنید دادهها چگونه تحلیل خواهند شد.
برای پژوهش کمی، ممکن است از آزمونهای آماری استفاده شود؛ در پژوهش کیفی نیز روشهایی مانند تحلیل مضمون یا تحلیل محتوا ممکن است به کار رود.
۵. محدودیتهای پژوهش را در نظر بگیرید
دسترسی به جامعه مورد مطالعه، زمان، منابع مالی، حجم دادهها، دسترسی به ابزارها و ملاحظات اخلاقی نیز در انتخاب روش تحقیق مؤثر هستند.
آیا یک پایان نامه فقط یک روش تحقیق دارد؟
خیر. این یکی از نکات مهم در روششناسی پژوهش است.
ممکن است یک پایان نامه از نظر هدف کاربردی باشد، از نظر رویکرد کمی و از نظر روش اجرا توصیفی ـ پیمایشی.
بنابراین عباراتی مانند «روش تحقیق این پایان نامه کمی است» ممکن است تنها یک بُعد از روششناسی پژوهش را بیان کنند.
برای معرفی دقیق روش تحقیق بهتر است مشخص شود پژوهش از چه نظر و بر چه مبنایی طبقهبندی شده است.
تفاوت روش تحقیق، روش گردآوری داده و روش تحلیل داده
این سه مفهوم نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
روش تحقیق
چارچوب کلی انجام پژوهش است؛ مانند تحقیق توصیفی، همبستگی، آزمایشی یا کیفی.
روش گردآوری داده
مشخص میکند اطلاعات چگونه به دست میآیند؛ مانند:
- پرسشنامه
- مصاحبه
- مشاهده
- مطالعه اسناد
روش تحلیل داده
نحوه بررسی و تحلیل دادههای جمعآوریشده را مشخص میکند؛ مانند:
- آمار توصیفی
- رگرسیون
- تحلیل واریانس
- تحلیل مضمون
- تحلیل محتوا
بنابراین پرسشنامه بهتنهایی یک روش تحقیق نیست؛ بلکه میتواند یکی از ابزارهای گردآوری داده در یک پژوهش کمی یا حتی در برخی طراحیهای آمیخته باشد.
اشتباهات رایج در انتخاب روش تحقیق
انتخاب روش بر اساس عنوان پایان نامه
عنوان پژوهش بهتنهایی روش تحقیق را تعیین نمیکند. باید سؤالها، اهداف و ماهیت دادهها نیز بررسی شوند.
یکی دانستن روش تحقیق با ابزار پژوهش
پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده ابزار یا شیوههای گردآوری داده هستند و نباید بدون توجه به طراحی پژوهش، آنها را به عنوان روش تحقیق معرفی کرد.
تصور اینکه تحقیق کمی همیشه بهتر از تحقیق کیفی است
هیچیک از دو رویکرد کمی و کیفی ذاتاً بر دیگری برتری ندارد. روش مناسب، روشی است که بهترین پاسخ را به مسئله پژوهش ارائه دهد.
انتخاب روش آماری قبل از طراحی پژوهش
انتخاب آزمون آماری باید پس از مشخص شدن سؤالها، فرضیهها، متغیرها، نوع دادهها و طراحی پژوهش انجام شود.
کپی کردن روش تحقیق از پایان نامههای مشابه
پژوهشهای مشابه میتوانند برای شناخت روشهای رایج مفید باشند؛ اما روش تحقیق هر پژوهش باید بر اساس شرایط واقعی همان مطالعه طراحی و توجیه شود.
جمعبندی
انواع روش تحقیق در پژوهش را میتوان از جنبههای مختلف طبقهبندی کرد. از نظر هدف، پژوهشها میتوانند بنیادی، کاربردی یا توسعهای باشند. از نظر رویکرد، سه دسته مهم کمی، کیفی و آمیخته مطرح هستند. از نظر روش اجرا نیز تحقیقاتی مانند توصیفی، پیمایشی، همبستگی، علی ـ مقایسهای، آزمایشی، نیمهآزمایشی، مطالعه موردی و اقدامپژوهی کاربرد دارند.
همچنین پژوهشها میتوانند از نظر زمان به مقطعی و طولی و از نظر محل یا منبع گردآوری داده به کتابخانهای و میدانی تقسیم شوند.
نکته کلیدی این است که این طبقهبندیها الزاماً جایگزین یکدیگر نیستند. یک پژوهش میتواند همزمان از چند منظر توصیف شود؛ برای مثال، کاربردی، کمی و توصیفی ـ پیمایشی باشد.
بنابراین بهترین روش تحقیق، روشی نیست که صرفاً در پژوهشهای دیگر بیشتر استفاده شده باشد؛ بلکه روشی است که با مسئله، هدف، سؤالها، دادههای مورد نیاز و شرایط اجرای پژوهش بیشترین تناسب را داشته باشد.