با انواع پانویس آشنا شوید
با انواع پانویس آشنا شوید؛ کاربرد، انواع و اصول صحیح نوشتن پانویس در مقاله و پایاننامه
پانویس (Footnote) یکی از ابزارهای مهم در نگارش علمی است که برای ارائه توضیحات تکمیلی، ذکر برخی اطلاعات، ارائه ارجاع یا بیان نکات فرعی در مقاله، پایاننامه، رساله و سایر متون دانشگاهی استفاده میشود.
استفاده صحیح از پانویس به خواننده کمک میکند اطلاعات تکمیلی را بدون ایجاد وقفه در متن اصلی مطالعه کند. با این حال، پانویس نباید به محلی برای انتقال اطلاعات اصلی پژوهش یا انباشتن توضیحات طولانی تبدیل شود.
در این مطلب از آکادمی ساپتز با انواع پانویس، کاربرد هر نوع، تفاوت پانویس توضیحی و ارجاعی و نکات مهم استفاده از پانویس در مقاله و پایاننامه آشنا میشوید.
انواع پانویس
پانویس چیست؟
پانویس، اظهار نظر یا ارجاعی است که در حاشیه متن جای می گیرد. پانویس در واقع بخشی از نوشته تحقیقی است که برای دادن اطلاع بیشتر یا اعتبار بخشیدن به نوشته فراهم می شود. انواع پانویس گرچه جزء ضروری نوشته تحقیقی است، ماهیتا به گونه ای است که نمی توان آن را در متن نوشته جای داد.
انواع پانویس ممکن است در داخل متن، پایین صفحات، انتهای فصل ها، یا در پایان نوشته تحقیقی ظاهر شود. هرگاه پانویس در پایین صفحه بیاید، می توان شماره ی پانویس ها را در هر صفحه مستقلا آغاز کرد، اگر در پایان هر فصل باشد، شماره ی پانویس های هر فصل مستقلا آغاز می گردد؛ و هر گاه در پایان نوشته ظاهر شود؛ شماره گذاری می تواند از آغاز تا انتهای نوشته به طور مسلسل ادامه یابد.
انواع پانویس ها را از لحاظ نوع اطلاعات آن ها می توان به سه گروه عمده تقسیم کرد:
پانویس های توضیحی،
پانویس های ارجاعی،
پانویس های ترکیبی.
انواع پانویس توضیحی
این گونه پانویس ها ممکن است صرفا معادل اصطلاحی به زبان های دیگر، شرح اصطلاحی دشوار، توضیح نسبتا مفصلی دربارهی یک واقعه یا پدیده، یا نقد و نظر درباره مطالبی باشد که نویسنده حضور آن را ضروری می شمارد، ولی وارد کردن آن را در پیکره اصلی دستنوشته مناسب نمی داند. ذکر نکاتی درباره ی این گونه پانویس ها خالی از فایده نیست.
الف. در معادل گذاری ها نباید افراط کرد. بسیاری از معادل ها_ به ویژه نام های خاص _ به سبب تکرار در منابع گوناگون، برای خواننده آشناست و لزومی به ذکر دوباره آن ها نیست
ب. شرح و توصیف پدیده هایی که برای خواننده معمولی بدیهی است ضرورتی ندارد. مانند ذکر تاریخ وقایعی که پیوسته در منابع تکرار شده است. با توصیف رویدادی مربوط به گذشته که دانستن آن گره ای از کار متن نمی گشاید.
ج. پژوهشگر گاه مطلبی را که نقل می کند به نقد می گیرد و بعضا مورد عیب جویی قرار می دهد.
اگر این کار در سراسر نوشته استمرار یابد، نوعی فضل فروشی تلقی می شود و این پرسش در ذهن خواننده می آورد که اگر آن مأخذ تا بدین پایه مورد سرزنش پژوهشگر بوده چرا از ان به عنوان شاهد استفاده شده است. چنین کاری تنها هنگامی موجه است که نوشته تحقیقی بر نقد و ارزیابی یک یا دو منبع استوار باشد، و ماهیت نوشته چنین برخوردی را اجتناب ناپذیر سازد، که در این صورت جای آن در متن است نه در حاشیه.
پانویس ارجاعی
این گونه یکی از انواع پانویس ها می باشد، که در ارجاع برون متنی متداول است. شامل مشخصات منع یا منابعی است که مطالبی از آن ها نقل گردیده یا به نحوی از آن ها استفاده شده است. پانویس ارجاعی هم به منظور اعتبار بخشیدن به کار تحقیقی به کار می رود و هم جلوه ای از امانت داری پژوهشگر است؛ بنابراین، پانویس ارجاعی عنصر ضروری هر نوشته تحقیقی است.
در پانویس ارجاعی هر گاه متنی برای نخستین بار مورد اشاره قرر می گیرد، اطلاعات کامل کتابشناختی آن ها منعکس می شود اما در دفعات بعد، از قاعده دیگری پیروی می کند. در اینجا اختصاصا به سایر نکات مربوط به این نوع از انواع پانویس ها اشاره می شود:
- تفاوت عمده ی انواع پانویس این مدلی و فهرست مآخذ در نقطه گذاری، ترتیب نام پدید آورنده، و ذکر شماره صفحه است.
- در پانویس، هر گاه اطلاعات منبعی در یک سطر به پایان نرسید، سطر دوم به بعد، نسبت به سطر اول، به اندازه چهار یا شش حرف به طرف بیرون خواهد امد. به عبارت دیگر، شروع هر پانویس با پاراگراف(بند) خواهد بود و سطرهای بعدی آن برابر سطور عادی تنظیم می شود.
- هر گاه پانویس در پایین صفحه درج شود، بهتر است اطلاعات آن در همان صفحه به پایان برسد، و تا حد امکان از انتقال تتمه ی آن به صفحه ی بعد پرهیز گردد. برای این کار لازم است هنگام تدوین دست نوشته، فضای ضروری برای پانویس ها پیش بینی شود. اگر انتقال به صفحه بعد اجتناب ناپذیر بود در انتهای سطر علامت پیکان گذاشته می شود و نخستین پانویس صفحه بعد به تتمه آن اختصاص می یابد و سپس پانویس ان صفحه آغاز می شود.
- هرگاه در پانویسی به بیش از یک منبع ارجاع داده شود بهتر است این منابع به دنبال یکدیگر بیاید و هر منبع با ویرگول(؛) از منبع دیگر جدا شود.
انواع پانویس ترکیبی
پانویس ترکیبی پانویسی است که از تلفیق پانویس توضیحی و پانویس ارجاعی پدید آمده باشد، و غالبا زمانی شکل می گیرد که توضیح پانویس خود از منبعی دیگر اخذ شده است. در این گونه موارد پس از اتمام توضیح، اطلاعات کتابشناختی متن مورد استفاده در داخل پرانتز می آید، مانند:
1. در زمینه ی تلویزیون عدم تساوی چندان شدید است.
به عقیده ی عده ای، کشورهای جان سوم باید از آن چشم بپوشند.
(آنتونی اسمیت، ژئوپولیتیک اطلاعات، ترجمه ی فریدون شیروانی{تهران: سروش،1364}، ص49).
سوالات متداول
۱. پانویس چیست؟
پانویس یادداشتی است که معمولاً در پایین همان صفحهای قرار میگیرد که علامت ارجاع آن در متن آمده است. پانویس میتواند برای ارائه توضیح تکمیلی، معرفی اصطلاح، ذکر منبع یا ارائه اطلاعاتی که قرار نیست در متن اصلی قرار گیرد استفاده شود.
۲. انواع اصلی پانویس کداماند؟
پانویسها را میتوان بر اساس کاربرد به چند نوع اصلی تقسیم کرد:
- پانویس توضیحی: برای ارائه توضیحات تکمیلی درباره یک مفهوم، اصطلاح یا عبارت.
- پانویس ارجاعی: برای معرفی منبعی که اطلاعات یا مطلب موردنظر از آن گرفته شده است.
- پانویس ترجمهای: برای ارائه معادل فارسی یا انگلیسی یک واژه یا عبارت تخصصی.
- پانویس تکمیلی: برای ارائه اطلاعاتی که مرتبط با متن هستند اما درج آنها در متن اصلی باعث طولانی یا گسسته شدن بحث میشود.
البته شیوه دستهبندی پانویسها ممکن است بر اساس رشته، دانشگاه یا سبک نگارش متفاوت باشد.
۳. تفاوت پانویس توضیحی و پانویس ارجاعی چیست؟
پانویس توضیحی برای توضیح بیشتر درباره یک عبارت یا مفهوم استفاده میشود، در حالی که پانویس ارجاعی محل معرفی منبع مورد استفاده است.
برای مثال، اگر در متن اصطلاح تخصصی وجود داشته باشد که نیاز به توضیح بیشتری دارد، میتوان توضیح آن را در پانویس آورد. اما اگر هدف معرفی کتاب یا مقالهای باشد که اطلاعات از آن استخراج شده، پانویس ارجاعی کاربرد دارد.
۴. آیا همه منابع مقاله یا پایاننامه باید در پانویس نوشته شوند؟
خیر. شیوه ارجاعدهی به دستورالعمل دانشگاه، مجله یا سبک استناد مورد استفاده بستگی دارد. در برخی شیوهها مانند APA، ارجاع منابع معمولاً بهصورت درونمتنی انجام میشود؛ در حالی که در برخی نظامهای استنادی، استفاده از پانویس برای ارجاع اهمیت بیشتری دارد.
بنابراین پیش از انتخاب روش، باید شیوهنامه دانشگاه یا مجله بررسی شود.
۵. آیا میتوان توضیحات طولانی را در پانویس قرار داد؟
بهتر است پانویس کوتاه، مرتبط و ضروری باشد. اگر توضیحی برای درک استدلال اصلی پژوهش ضروری است، بهتر است در متن اصلی قرار گیرد. پانویس برای اطلاعات فرعی و تکمیلی مناسبتر است.
۶. پانویس در مقاله علمی چه کاربردی دارد؟
پانویس میتواند برای توضیح اصطلاحات تخصصی، ارائه معادل واژهها، توضیحات تکمیلی، اشاره به اطلاعات فرعی یا در برخی سبکها برای ارجاع به منابع استفاده شود.
میزان استفاده از پانویس باید متناسب با سبک مقاله و الزامات نشریه باشد.
۷. آیا در پایاننامه میتوان از پانویس برای ترجمه اصطلاحات استفاده کرد؟
بله. در بسیاری از پایاننامههای فارسی، میتوان معادل انگلیسی یک اصطلاح تخصصی را در پانویس درج کرد. این کار بهویژه زمانی مفید است که ترجمه فارسی اصطلاح ممکن است برای خواننده ابهام ایجاد کند یا اصطلاح انگلیسی برای شناسایی دقیق مفهوم اهمیت داشته باشد.
۸. پانویس در Word چگونه ایجاد میشود؟
در نرمافزار Microsoft Word میتوان از بخش References گزینه Insert Footnote را انتخاب کرد. Word شماره پانویس را بهصورت خودکار در متن و پایین صفحه ایجاد میکند و با اضافه یا حذف پانویسها، شمارهگذاری را نیز مدیریت میکند.
۹. آیا شمارهگذاری پانویس باید در کل پایاننامه یکسان باشد؟
این موضوع به شیوهنامه دانشگاه بستگی دارد. در برخی قالبها شمارهگذاری پانویس در هر صفحه یا هر فصل از نو آغاز میشود و در برخی دیگر شمارهگذاری بهصورت پیوسته انجام میشود. بنابراین دستورالعمل نگارش دانشگاه باید معیار نهایی باشد.
۱۰. آیا پانویس همان فهرست منابع است؟
خیر. پانویس و فهرست منابع دو بخش متفاوت هستند. پانویس در پایین صفحه برای توضیح یا ارجاع مرتبط با یک بخش مشخص از متن قرار میگیرد، در حالی که فهرست منابع معمولاً در پایان مقاله یا پایاننامه، اطلاعات منابع استفادهشده را بهصورت سازمانیافته ارائه میکند.
جمعبندی
پانویس یکی از ابزارهای کاربردی در نگارش علمی است که به نویسنده اجازه میدهد اطلاعات تکمیلی، توضیحات ضروری یا در برخی سبکهای استنادی، اطلاعات مربوط به منابع را بدون ایجاد اختلال در جریان اصلی متن ارائه کند.
مهمترین انواع پانویس عبارتاند از پانویس توضیحی، ارجاعی، ترجمهای و تکمیلی. با این حال، نحوه استفاده از هرکدام باید بر اساس سبک نگارش، رشته تحصیلی و مهمتر از همه، شیوهنامه دانشگاه یا مجله تعیین شود.
یک اصل مهم را همیشه به خاطر داشته باشید: پانویس نباید جایگزین متن اصلی یا ارجاعدهی استاندارد شود. هر مطلبی که برای فهم استدلال اصلی پژوهش ضروری است باید در متن قرار گیرد و اطلاعات فرعی و تکمیلی میتوانند در پانویس ارائه شوند.
اگر در حال نگارش مقاله، پایاننامه یا رساله هستید، پیش از تنظیم پانویسها ابتدا شیوهنامه دانشگاه یا نشریه را بررسی کنید تا نوع، نحوه شمارهگذاری، قالب ارجاع و محل قرارگیری پانویسها مطابق استاندارد تعیینشده باشد.
آکادمی ساپتز با ارائه آموزشهای تخصصی روش تحقیق و نگارش علمی، به دانشجویان و پژوهشگران کمک میکند مقاله، پایاننامه و رساله خود را با ساختار و استانداردهای علمی مناسب تدوین کنند.