انواع مقاله‌ علمی (مبتنی بر نوع داده‌ها)

انواع مقاله علمی بر اساس نوع داده‌ها؛ تفاوت مقاله‌های کمی، کیفی و آمیخته

نوع داده‌هایی که در یک پژوهش جمع‌آوری و تحلیل می‌شوند، تأثیر مستقیمی بر روش تحقیق، شیوه تحلیل، ساختار مقاله و نحوه ارائه یافته‌ها دارند. به همین دلیل، یکی از روش‌های مهم برای دسته‌بندی مقالات علمی، توجه به نوع داده‌های مورد استفاده در پژوهش است.

بر این اساس، مقاله‌های علمی را می‌توان به‌طور کلی در سه گروه اصلی مقاله‌های کمی، کیفی و با روش آمیخته بررسی کرد. البته در عمل، برخی مطالعات ممکن است از داده‌های ثانویه، اسناد، متون یا مجموعه‌های داده خاص نیز استفاده کنند و دسته‌بندی دقیق آن‌ها به طراحی پژوهش بستگی دارد.

در این مطلب از آکادمی ساپتز با انواع مقاله علمی مبتنی بر نوع داده‌ها آشنا می‌شوید و تفاوت مقاله‌های کمی، کیفی و آمیخته را از نظر نوع داده، روش گردآوری، تحلیل و نحوه گزارش نتایج بررسی می‌کنیم.

انواع مقاله‌ علمی (مبتنی بر نوع داده‌ها) کدام اند؟

انواع مقاله‌ علمی (مبتنی بر نوع داده‌ها)

همان طور که می‌دانیم هیچ پژوهشی کامل نیست مگر آن که جامعه علمی در نتایج آن سهیم گردد. گرچه چنین سهیم شدنی ممکن است به صورت های گوناگون تحقق یابد؛ اما معمولا رسانه پذیرفته شده برای انتقال نتایج پژوهش، مجلات علمی هستند. انواع مقاله‌ علمی که در واقع وسیله ای برای بیان روشن یافته ها و حاصل تلاش محقق است را از دو دیدگاه دسته بندی می کنند، یکی از لحاظ طول نوشته که ممکن است کوتاه، متوسط یا مفصل باشد؛ و دیگری از لحاظ نوع داده ها و چگونگی تدوین است .

در این نوشته، مقصود تقسیم بندی انواع مقاله‌ علمی مبتنی بر وضع داده های بررسی است که به انواع زیر تقسیم می شود:

مقاله تحقیقی اصیل

یکی از انواع مقاله‌ علمی که به نام های دیگری چون “مقاله تحقیقی اصیل:، یا ” مقاله تحقیقی مبتنی بر کار اصیل” شهرت دارد به مقاله ای گفته می شود که برخاسته از پژوهش نوینی است که محقق خود انجام داده و متّکی بر یافته های دیگران نیست. این نوع به دلیل آنکه یافته های پژوهش انجام یافته را منعکس می کند گزارش تحقیق نیز خوانده می شود.

این نوع دارای بخش هایی است که مراحل پژوهش انجام شده را نشان می دهد. به طور کلی در چنین مقاله ای قسمت های عمده زیر را مشاهده کرد:

الف) مقدمه و هدف، شامل توصیف مسئله مورد پژوهش و بیان هدف تحقیق؛

ب) روش، ناظر بر روش یا روش هایی است که برای تحقق هدف به کار گرفته شده است؛

ج) نتایج، حاوی دستاوردها و محصول کار که از تحقیق حاصل شده است؛

د) بحث، تعبیر و تفسیر یافته ها و بحث درباره ی کاربردهای نتایج به دست آمده؛

ح) پیشنهاد، اجرای یافته ها یا پیگیری مسئله یا طرح سایر مسائل مرتبط.

مقاله تحلیلی

در این نوع از مقاله که به مقاله “نظری” نیز شهرت دارد، مؤلف با استفاده از منابع تحقیقی پیشین نظریه خاصی را در حوزه کار خود معرفی می کند. در این تلاش، نویسنده ممکن است نظریه های پیشین را گسترش دهد، آن ها را با شواهدی استحکام بخشد، به گونه ای دیگر تبیین کند، یا آن را مورد تأمل و تردید قرار دهد.

در چنین مقاله ای معمولا مؤلف نظریه ای نوین عرضه می کند. ممکن است نویسنده با نگرشی انتقادی به بحث درباره ی نظریه های پیشین بپردازد. در این صورت او نظریه های موجود را مورد تحلیل قرار می دهد و با استدلال و بهره گیری از شواهد، برتری نظریه ای را بر نظریه های دیگر نشان می دهد. در این نوع تحلیل، مؤلف معمولا سازگاری برونی و درونی نظریه را می سنجد. یعنی تلاش می کند دریابد که نظریه با خود در تعارض نیست، یا با مشاهدات عینی سازگاری دارد.

مقاله مروری

این نوع مقاله به تحلیل کلان و ارزیابی انتقادی نوشته هایی می پردازد که قبلا منتشر شده است. مؤلف مقاله مروری از طریق مقوله بندی و یکپارچه سازی، و ارزشیابی متون منتشر شده پیشین سیر پیشرفت پژوهش های جاری را در جهت روشن کردن مسئله ای مشخص دنبال می کند. مقاله ی مروری مراحل و سرفصل هایی شبیه سایر انواع مقاله‌ علمی با کمی تفاوت در تحلیل دارد؛ زیرا:

_مسئله را تعریف و تبیین می کند؛

_با تلخیص پژوهش های پیشین، خواننده را از چگونگی تحقیقات جاری آگاه می سازد؛

_وجوه اشتراک و افتراق، خلأ ها، و ناهمگونی های متون مرتبط با موضوعی ویژه را نشان می دهد؛

_گام یا گام های بعدی حل مسئله را پیشنهاد می کند.

مقاله مروری ممکن است به پیگیری اندیشه های کلان مندرج در نوشته ها بپردازد، یا تنها رگه یا لایه ای خاص از اندیشه های طرح شده را در متون مختلف پی جویی کند و چگونگی برخورد با آن را بسنجد. بسته به اینکه کدام یک از اهداف فوق مد نظر باشد، ممکن است متون مورد بررسی به ترتیب توالی زمانی مرتب شوند یا ربط منطقی مباحث نوشته ها و انواع مقاله علمی ملاک تنظیم باشد.

مناسب ترین فرد برای نگارش چنین مقاله ای، متخصص اهل مطالعه انواع مقاله‌ علمی است که از نظر اطلاعات حوزه موضوعی خود نیز بروز باشد. این افراد معمولا با عنوان متخصص متون موضوعی شناخته می شوند که الزاما با متخصص موضوعی یکی نیست.

مقاله گردآوری

این نوع مقاله صرفا به گردآوری و انعکاس نقطه نظرهای مختلف مندرج در نوشته های مرتبط با موضوعی خاص می پردازد و در واقع کار نوینی را عرضه نمی کند. تفاوت آن با مقاله تحلیلی آن است که به ارائه نظریه جدیدی منتهی نمی شود و اختلافش با مقاله مروری آن است که الزاما به سنجش و ارزیابی کلیه ی آثار پیشین نمی پردازد. با این اوصاف نمی توان آن را مستقل از انواع مقاله‌ علمی محسوب کرد.

سوالات متداول

۱. مقاله علمی بر اساس نوع داده‌ها به چند نوع تقسیم می‌شود؟

در یک دسته‌بندی کلی، مقالات پژوهشی مبتنی بر نوع داده و رویکرد تحلیل را می‌توان در سه گروه قرار داد:

• مقاله کمی: مبتنی بر داده‌های عددی و تحلیل‌های آماری
• مقاله کیفی: مبتنی بر داده‌های غیرعددی مانند مصاحبه، مشاهده یا اسناد
• مقاله با روش آمیخته: ترکیبی هدفمند از داده‌ها و روش‌های کمی و کیفی

البته نوع مقاله فقط با «نوع داده» تعیین نمی‌شود و طرح پژوهش و روش تحلیل نیز اهمیت دارند.

۲. مقاله کمی چیست؟

مقاله کمی گزارشی از پژوهشی است که در آن داده‌ها عمدتاً به شکل عددی و قابل اندازه‌گیری گردآوری و با روش‌های آماری تحلیل می‌شوند.

پرسش‌های این نوع پژوهش معمولاً درباره رابطه، تفاوت، اثر، پیش‌بینی یا اندازه یک پدیده هستند. ابزارهایی مانند پرسشنامه‌های استاندارد، آزمون‌ها و اندازه‌گیری‌های ساختاریافته در پژوهش‌های کمی کاربرد زیادی دارند.

۳. مقاله کیفی چیست؟

مقاله کیفی بر مطالعه عمیق تجربه‌ها، ادراک‌ها، دیدگاه‌ها، فرایندها و پدیده‌های اجتماعی یا انسانی تمرکز دارد. داده‌ها می‌توانند از طریق مصاحبه، مشاهده، گروه کانونی، اسناد و سایر منابع متنی یا دیداری گردآوری شوند.

تحلیل داده‌ها نیز بر اساس رویکرد پژوهش می‌تواند با روش‌هایی مانند تحلیل مضمون، تحلیل محتوا یا سایر روش‌های معتبر کیفی انجام شود.

۴. مقاله آمیخته چیست؟

مقاله آمیخته حاصل پژوهشی است که در آن روش‌ها یا داده‌های کمی و کیفی به‌صورت هدفمند با یکدیگر ترکیب می‌شوند.

هدف از استفاده از روش آمیخته صرفاً انجام یک بخش کمی و یک بخش کیفی نیست؛ بلکه باید مشخص باشد این دو بخش چگونه به یکدیگر مرتبط می‌شوند و ترکیب آن‌ها چه درک کامل‌تری از مسئله پژوهش ایجاد می‌کند.

۵. تفاوت اصلی مقاله کمی و کیفی چیست؟

مهم‌ترین تفاوت به ماهیت داده، هدف پژوهش و شیوه تحلیل مربوط می‌شود.

در پژوهش کمی، داده‌ها معمولاً عددی هستند و تحلیل آماری نقش اصلی دارد؛ در پژوهش کیفی، تمرکز بر درک عمیق معنا، تجربه، فرایند یا زمینه یک پدیده است و داده‌ها عمدتاً به شکل متنی، گفتاری یا مشاهده‌ای تحلیل می‌شوند.

۶. آیا مقاله کیفی اصلاً از عدد و آمار استفاده نمی‌کند؟

خیر. استفاده محدود از اعداد در یک پژوهش کیفی لزوماً آن را به پژوهش کمی تبدیل نمی‌کند. برای مثال، پژوهشگر کیفی ممکن است تعداد مشارکت‌کنندگان یا فراوانی برخی کدها را گزارش کند؛ اما منطق اصلی پژوهش و تحلیل همچنان کیفی باشد.

۷. آیا هر مقاله کمی باید فرضیه داشته باشد؟

خیر. بسیاری از پژوهش‌های کمی فرضیه دارند، اما همه آن‌ها الزاماً فرضیه‌محور نیستند. وجود سؤال پژوهش، اهداف و فرضیه‌ها به طرح پژوهش و ماهیت مسئله بستگی دارد.

۸. در مقاله کمی چه نوع داده‌هایی استفاده می‌شود؟

داده‌های کمی می‌توانند شامل نمرات آزمون‌ها، پاسخ‌های عددی پرسشنامه، اندازه‌گیری‌های فیزیکی یا روان‌شناختی، داده‌های اقتصادی، شاخص‌های سازمانی و سایر داده‌های قابل تبدیل و تحلیل عددی باشند.

نوع داده و مقیاس اندازه‌گیری آن در انتخاب روش آماری اهمیت زیادی دارد.

۹. داده‌های مقاله کیفی از چه منابعی به دست می‌آیند؟

داده‌های کیفی می‌توانند از منابع مختلفی مانند:

• مصاحبه‌های فردی
• گروه‌های کانونی
• مشاهده
• اسناد و متون
• گزارش‌ها
• یادداشت‌های میدانی
• محتوای صوتی یا تصویری

به دست آیند. انتخاب منبع داده باید با سؤال و طرح پژوهش هماهنگ باشد.

۱۰. چگونه تشخیص دهیم مقاله ما باید کمی، کیفی یا آمیخته باشد؟

انتخاب رویکرد نباید از نوع داده‌ای که «در دسترس» است شروع شود؛ بلکه بهتر است از مسئله و سؤال پژوهش آغاز شود.

اگر هدف اندازه‌گیری روابط، تفاوت‌ها یا اثرهاست، رویکرد کمی می‌تواند مناسب باشد. اگر هدف درک عمیق تجربه‌ها، دیدگاه‌ها یا فرایندهاست، رویکرد کیفی گزینه مناسبی است. اگر مسئله پژوهش نیازمند ترکیب هر دو نوع شواهد باشد، روش آمیخته می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

جمع‌بندی

مقاله‌های علمی را می‌توان از نظر نوع داده و رویکرد پژوهش به سه گروه کلی کمی، کیفی و آمیخته تقسیم کرد.

در مقاله‌های کمی، داده‌های عددی با ابزارها و روش‌های ساختاریافته گردآوری و با روش‌های آماری تحلیل می‌شوند. در مقاله‌های کیفی، هدف اصلی درک عمیق‌تر پدیده‌ها، تجربه‌ها، دیدگاه‌ها یا فرایندهاست و داده‌ها معمولاً از طریق مصاحبه، مشاهده، اسناد و منابع مشابه گردآوری و تحلیل می‌شوند. در مقاله‌های آمیخته نیز داده‌ها و روش‌های کمی و کیفی به‌صورت هدفمند در یک طراحی پژوهشی ترکیب می‌شوند.

با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: نوع مقاله را نباید صرفاً بر اساس شکل داده‌ها تعیین کرد. سؤال پژوهش، اهداف تحقیق، طرح پژوهش، روش گردآوری داده و شیوه تحلیل، همگی در انتخاب رویکرد مناسب نقش دارند.

بنابراین قبل از شروع نگارش مقاله، ابتدا مشخص کنید چه مسئله‌ای را بررسی می‌کنید و برای پاسخ به سؤال پژوهش به چه نوع شواهدی نیاز دارید. سپس بر اساس این نیاز، رویکرد کمی، کیفی یا آمیخته را انتخاب کنید.

انتخاب درست رویکرد پژوهش باعث می‌شود روش تحقیق، تحلیل داده‌ها و ساختار مقاله در یک مسیر منطقی قرار بگیرند و یافته‌های پژوهش نیز با اعتبار و شفافیت بیشتری ارائه شوند.

آکادمی ساپتز در آموزش روش تحقیق و نگارش مقاله علمی، به پژوهشگران و دانشجویان کمک می‌کند متناسب با سؤال و هدف پژوهش، رویکرد مناسب را انتخاب و مراحل مختلف پژوهش را به‌صورت علمی و ساختاریافته دنبال کنند.